Centrum Dialogu i Modlitwy w Oświęcimiu

Manfred Deselaers – Znaczenie perspektyw dla teologii po Auschwitz

Strona: 1

Manfred Deselaers

Znaczenie perspektyw
dla teologii po Auschwitz

Teologia fundamentalna po Auschwitz

Punktem wyjścia dla teologii fundamentalnej jest wezwanie św. Piotra: „bądźcie zawsze gotowi uzasadnić pokładaną w Bogu nadzieję wobec każdego, kto się od was tego domaga” (1 P 3,15). Pytania o wiarę powstają z doświadczeń, które dają początek wątpliwościom. Dlatego też świadectwa i uzasadnienia wiary są odpowiedziami na konkretne doświadczenia konkretnych ludzi, którzy z powodu swoich doświadczeń pytają nas o sens naszej wiary. Tragiczne trzęsienie ziemi w Lizbonie w 1755 r. wywołało falę pytań o obecność Boga w świecie i miał znaczący wpływ na dyskusje filozoficzne i teologiczne w Europie. Dziś wspomnienie o Auschwitz jest jednym z największych wyzwań dla teologów. „Gdzie w Auschwitz był Bóg?”, „Jak Bóg może być dobry i wszechmocny, jeśli pozwolił na Auschwitz?” – kto nie zna takich i podobnych pytań?
Aby móc adekwatnie odpowiedzieć na te pytania, musimy zrozumieć punkt odniesienia postawionego pytania: o czym właściwie mówimy wypowiadając słowo Auschwitz? Co konkretnie stało się w byłym obozie koncentracyjnym i obozie zagłady Auschwitz wraz z jego podobozami, w szczególności w Birkenau? I o co chodzi, gdy nazwa Auschwitz używana jest jako symboliczne słowo w szerszym kontekście? Dlatego pierwsze zmagania teologii po Auschwitz polegają na tym, aby punkt odniesienia jakim jest Auschwitz traktować poważnie i zapoznać się z tym, co się tam stało.
Interpretacja jakiegoś doświadczenia oznacza zawsze porównanie jej z innymi doświadczeniami i sensem, jaki te doświadczenia mają dla naszego rozumienia świata. Odmienne konteksty sprawiają że to samo doświadczenie jest inaczej przeżywane. Dlatego drugim zmaganiem teologii po Auschwitz jest zrozumienie związków, z których wyrastają pytania.
Zarówno odniesienie do Auschwitz jako wydarzenia oraz kontekst wiary są różne u zadającego pytanie jak i odpowiadającego. Dlatego łatwo jest o niezrozumienie. Trzecie zmaganie teologii po Auschwitz polega na uświadomieniu własnej relacji do doświadczenia Auschwitz oraz do religijnego kontekstu pytającego oraz odpowiadającego.
 

„Auschwitz”

Fakty

Słowo Auschwitz dotyczy najpierw konkretnego wydarzenia historycznego, do którego odnosią się się wszystkie symboliczne znaczenia. Dlatego należy zadać pytanie czym jest to historyczne wydarzenie.
Auschwitz jest niemiecką nazwą polskiego miasta, które po napadzie na Polskę w 1939 roku i unicestwieniu jej jako państwa, zostało wcielone do Trzeciej Rzeszy.
W celu wyeliminowania polskiego ruchu oporu i polskich elit przywódczych wybudowano w tym mieście w 1940 roku obóz koncentracyjny, który szybko się rozrastał. W 1941 roku po niemieckim napadzie na Związek Radziecki, do obozu dodatkowo przybyli radzieccy jeńcy wojenni. Od 1942 roku nastąpiły masowe transporty Żydów, a od 1943 roku tak zwanych „Cyganów”, Sinti i Roma oraz wielu innych: politycznych przeciwników, kryminalistów, tzw. osób asocjalnych, badaczy Biblii, homoseksualistów, z Czechosłowacji, Białorusi, Francji, Rosji, Jugosławii, Ukrainy i innych krajów, wśród nich również z Niemiec. Dziewięć okolicznych wiosek zostało rozebranych, mieszkańcy przegonieni, aresztowani lub zamordowani w celu utworzenia tzw. „Interessengebiet KL Auschwitz” — strefy interesów obejmującej 40 km2 . Powstało  około 40 podobozów przemysłowych i rolniczych, wiele poza strefą interesów.  
Kto się znalazł w obozie nie był już traktowany jak człowiek, lecz jak siła robocza z numerem. Średnia długość życia więźniów wynosiła 10 miesięcy. Stopień odczłowieczenia, terroru, bliskości śmierci jest dla nas dziś niewyobrażalny. Nawet byli więźniowie często nie potrafią tego opisać. Niewyobrażalne jest również to, że człowiek człowiekowi może wyrządzić coś takiego. Ale to stało się naprawdę.
Do obozu przywieziono około 150.000 polskich więźniów, z których połowę zamordowano, około 15.000 sowieckich więźniów wojennych, z których zamordowano prawie wszystkich,  około 23.000 Sinti i Roma, z których około 21.000 zostało zamordowanych. Sprowadzono do Auschwitz ponad milion Żydów, z których większość została bezpośrednio zamordowana w komorach gazowych. Do obozu do pracy dostało się tylko około 200.000 Żydów, z których połowa w trakcie została zamordowana. Są to najliczniejsze grupy ofiar. Grobów nie ma. Prochy spalonych ciał zostały rozsypane. Auschwitz jest niewyobrażalną dziurą, w której bez śladu zniknęło ponad milion ludzi.
Nasze zrozumienie będzie zawsze tylko próbą zbliżenia się, pozostanie tylko domyślaniem się co się tu wydarzyło. Ale  nasz wysiłek poznania prawdy jest konieczny, choćby z powodu szacunku dla ofiar. Bez tej próby nie możemy wiarygodnie mówić o „teologii po Auschwitz”. Teologia po Auschwitz zaczyna się od wsłuchania się w głos tej ziemi.
 

Symbol

KL Auschwitz był największym obozem koncentracyjnym i obozem zagłady Trzeciej Rzeszy, ale nie jedynym. Stał się też symbolem szerszych kontekstów.
W Auschwitz myślimy nie tylko o Żydach, którzy zostali tutaj zamordowani, lecz o całej tragedii Żydów europejskich podczas rządów Hitlera. Auschwitz stał się symbolem Holokaustu, Shoah.
Auschwitz jest również symbolem losu Polaków podczas II Wojny Światowej.
Auschwitz jest symbolem losu Sinti i Roma podczas II Wojny Światowej oraz trwającej wciąż dyskryminacji tak zwanych „Cyganów”.
Armia sowiecka uwolniła w 1945 roku ostatnich żyjących więźniów przebywajacych w Auschwitz. W krajach byłego Związku Radzieckiego wydarzenie to jest ważnym symbolem „Wielkiej Wojny Ojczyźnianej” i uwolnienia Europy spod faszyzmu.
Dla politycznych więźniów wielu krajów, socjalistów, komunistów i innych grup ruchu oporu Auschwitz ma ważną wartość symboliczną związaną z ich walką.
Dla świadków Jehowy, wówczas nazywanych badaczami Biblii, ważna jest w Auschwitz pamięć o nieagresji, prześladowaniu i śmierci jako świadectwie wiary.
Inną kategorią więźniów byli homoseksualiści. Choć według dokumentacji obozowej było niewielu takich więźniów, to jednak Auschwitz jest dla homoseksualistów symbolem ich dyskryminacji.
Dla Niemiec Auschwitz jest  ostrzegawczym przypomnieniem o największej porażce moralnej i wezwaniem do wkroczenia na drogę dobrych relacji z byłymi ofiarami.

Rana

Traktować Auschwitz poważnie to jak dotykać niewyleczonej jeszcze rany. Wywołuje  ona w nas niepokój, który nie daje się tak po prostu uciszyć. Gdy dotyka się rany, reakcja jest często bardzo emocjonalna i  „nieobiektywna”. Często niemożliwe staje się zrozumienie istoty rzeczy i ujęcie jej w słowach. Niejednokrotnie lepiej jest milczeć niż mówić. Lepiej nie dotykać rany bezpośrednio, lecz wzmacniać życie wokół niej. Ale błędem jest uciekać. Dlatego chodzi o teologię, która traktuje te rany poważnie.
Ta rana tkwi w naszej własnej tożsamości. Kim i gdzie byłbym wówczas? Czym sie kieruję i w co naprawdę wierzę? Kim jestem wobec mojej odpowiedzialności przed ludźmi i przed Bogiem?
Gdy trudno samemu odpowiedzieć na te pytania, wtedy muszę wyznać, że jeszcze mniej rozumiem, co dla kogoś, kogo spotykam, oznacza pamięć o Auschwitz. Dialog po Auschwitz jest więc spotkaniem ludzi zranionych.
Rana ta jest nie tylko w nas, ona jest tak naprawdę wpisana w nasze wzajemne relacje. Auschwitz nie zaczęło się od mordowania ludzi. Auschwitz zaczęło się zniszczeniem relacji między ludźmi. Najpierw traktowano Polaków jak zwierzęta do pracy, Żydów jak robactwo, potem można już było ich zabijać ze spokojnym sumieniem. Uzdrowienie po Auschwitz dotyczy relacji międzyludzkich.  Dlatego pytania, które powstają w teologii w wyniku pamięci o Auschwitz, dotyczą być może poza dogmatyką i teologią fundamentalną przede wszystkim etyki.
Dialog po Auschwitz zaczyna się od działań, które budują zaufanie. Dialog zaczyna się od milczenia i słuchania, od wzajemnego słuchania. Zakłada to, że przyjmuję i szanuję innego człowieka takim, jaki jest, w jego odrębności, wraz z jego ranami. Najważniejszym zadaniem dialogu jest przygotowanie płaszczyzny zaufania, jakby przedpokoju dialogu, aby móc potem wejść do pokoju i rozmawiać w atmosferze wzajemnego zaufania. Ma to też wymiar teologiczny.
Tutaj wszystko zaczyna się od milczenia i słuchania:
Od milczenia i słuchania głosu ziemi Auschwitz – co się tutaj wówczas stało?
Od milczenia i słuchania głosu własnego serca – co ta pamięć oznacza dla mnie?
Od milczenia i słuchania siebie nawzajem – co to oznacza dla Ciebie? Dla naszej relacji?
Od milczenia i słuchania Boga …
Rana tkwi również w naszej relacji do Boga. Sam Papież Benedykt XVI podczas swojej wizyty w Birkenau powiedział: „W miejscu takim jak to brakuje słów, a w przerażającej ciszy serce woła do Boga: Panie, dlaczego milczałeś? Dlaczego na to przyzwoliłeś? W tej ciszy chylimy czoło przed niezliczoną rzeszą ludzi, którzy tu cierpieli i zostali zamordowani.” (28.05.2006).
Świadectwa wiary i wypowiedzi teologiczne, które nie wynikają ze zmagania się z wyzwaniami pamięci,  nie wynikają z szacunku do ofiar, szybko stają się pustymi frazesami i obrazą, oznaczają bowiem lekceważenie.
Poniżej chciałbym w dużym skrócie przedstawić trzy teologiczne perspektywy na Auschwitz: polską katolicką, żydowską religijną i niemiecką chrześcijańską. Celem jest pokazanie , jak duże są własne odrębności i tym samym różnice, które często nieświadomie wpływają na dialog o Auschwitz. Nieco obszerniej zajmę się polskim punktem widzenia, ponieważ jest on najmniej znany.
 
Strona: 1 2 3 4

Kontakt


Krakowska Fundacja
Centrum Dialogu i Modlitwy
w Oświęcimiu
ul. M. Kolbego 1, 32-602 Oświęcim

tel.: +48 (33) 843 10 00
tel.: +48 (33) 843 08 88
fax: +48 (33) 843 10 01

Dział Edukacyjny: education@cdim.pl
Recepcja: reception@cdim.pl

GPS: 50.022956°N, 19.19906°E

Facebook

Realizacja: Wdesk
2017 - 2020 © Centrum Dialogu i Modlitwy w Oświęcimiu Polityka cookies
Ten serwis, podobnie jak większość stron internetowych wykorzystuje pliki cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. | Polityka cookies