Centre for Dialogue and Prayer in Oświęcim

Theology after Auschwitz

  • Manfred Deselaers, God and evil in the biography of Rudolf Hoess

    God and evil

    in respect to the life and testimony of Rudolf Hoess,

    commandant of Auschwitz

    "Let the public continue to regard me as the bloodthirsty beast, the cruel sadist, the murderer of millions; for the masses could never imagine the commandant of Auschwitz in any other light. They could never understand that he, too, had a heart and that he was not evil." Rudolf Hoess, 1947.

    This text pinpoints the central problem: Rudolf Hoess was neither an animal without conscience nor a bloodthirsty beast. His was not the irresponsibility of mental illness nor the cruelty of a sadist. However, he was the "murderer of millions", and the responsibility for his actions lay with his human heart. Only from this perspective can we ask if he was evil.

    In this book Manfred Deselaers tries to tackle the above issues. The work is based on a dissertation written for the Catholik Academy of Theology in Krakow. It is entiteled God and evil in respect to the life and testimony of Rudolf Hoess, commandant of Auschwitz.

    The author is a German Catholic priest in the diocese of Aachen. He is now working at the Centre for Dialogue and Prayer in Auschwitz.

    In the first part of this work, Father Deselaers presents a biografy of Rudolf Hoess which is based on original documents. He tries to assess the way in which Hoess saw himself.

    Part two analyses the above mentioned documents from philosophical and theological viewpoints and is strongly influenced by the philosophy of Emmanuel Levinas. The facts of Hoess's life are considered in the context of the meaning of "God" and "evil". In childhood Hoess had a fanatical Catholic education, though he came from a seemingly balanced family. On leaving home, he became a Nazi and was eventually promoted to the post in Auschwitz. Finally, after the break-up of his National Socialist world, he returned to the Catholic faith.

    This work discusses the relationship between ideology and conscience, an between fanatism and humanity. Most importantly, it considers the relationship between the evil in man and his belief in God who is love.

    German original edition:

    DESELAERS, Manfred
    „Und Sie hatten nie Gewissensbisse?“: Die Biographie von Rudolf Höß, Kommandant von Auschwitz, und die Frage nach seiner Verantwortung vor Gott und den Menschen. 2., neubearbeitete Auflage. 424 Seiten. Leipzig: Benno-Verl., 2001. ISBN 3-7462-1474-2. 25,- €. Kontakt: service@st-benno.de

    Polish edition:

    Manfred DESELAERS

    Bóg a zło w świetle biografii i wypowiedzi Rudolfa Hössa komdentanta Auschwitz.

    Przekład Juliusz Żychowicz. Kraków: WAM 1999. Kontakt: handel@wydawnictwowam.pl

  • Pope John Paul II and Auschwitz

    Manfred Deselaers

    Pope John Paul II and Auschwitz [1]



    When Pope John Paul II was in Auschwitz in 1979, he said, "Can it still be a surprise to anyone that the Pope born and brought up in this land, the Pope who came to the See of Saint Peter from the diocese in whose territory is situated the camp of Auschwitz, should have begun his first Encyclical with the words "Redemptor Hominis" and should have dedicated it as a whole to the cause of man, to the dignity of man, to the threats to him, and finally to his inalienable rights … It is well known that I have been here many times. So many times! It was impossible for me not to come here as Pope.” [2]

    The memory of Auschwitz, and all that is connected with this memory was very important for Pope John Paul II. In this article the central themes, the development and the versatility of his reflections will be presented. His speeches will be extensively quoted in order to faithfully give voice to the holy Shepherd.

    Karol Wojtyla spent his childhood and youth (1920-1938) in the city of Wadowice about 35 kms from Auschwitz .  Jews also lived there, some of whom he was friendly with. His father was an army officer during World War I and fought for Polish independence.

    The terrible experience of World War II changed his life. He decided during the war to become a priest and in 1942 entered the underground seminary in Krakow. In 1948 after the war, he defended his doctorate in Rome, "The Problem of Faith in St. John of the Cross”, a Faith that goes through the ‘Dark Night’.

    From 1958, as bishop of the Archdiocese of Krakow he often visited the parishes of Oswiecim. His sermons strongly emphasized the need to pray for the dead, also to pray on behalf of those who cannot come to Oswiecim/Auschwitz.

    Looking for signs of hope in the face of this tragedy of Auschwitz became occasions for deep reflection on man and his vocation, particularly, in the preparations for the beatification of Father Maximilian Kolbe in 1972. The cult of Maximilian Kolbe also became a bridge towards the German nation.

    During his first visit to Poland as Pope in 1979 he visited Auschwitz: "I could not fail to come here as Pope!"

    He stressed that on the path towards a world in which the dignity and rights of individuals and peoples are to be respected you have to fight, but fight like Kolbe, with the strength of faith to overcome evil with good. In the 1980's in Poland this was also understood within the context of communist oppression.

    When atheistic Communism weakened, at the threshold of the Auschwitz camp a convent of Carmelite nuns was established in 1984. This sparked strong Jewish protest. From that time the Pope pointed increasingly to the suffering of Jews during World War II and the long common Christian- Jewish history on Polish soil. He also condemned anti-Semitism. In the spirit of Vatican Council II, he emphasized on numerous occasions the religious dignity of the Jewish people and their significance for Christians.

    Edith Stein, also known as Teresa Benedicta of the Cross, became for him a symbol that combines solidarity with the tragedy of the Jews in Auschwitz-Birkenau together with a deep confession of the Christian faith. In 1999 he proclaimed Edith Stein one of the Patrons of Europe.

    The next step was an  examination of conscience about the relationship of the Church to the Jews, sorrow for sin, and the promise of lasting brotherhood with the people of the covenant. In such a way the Pope wanted in the year 2000 to "cross the threshold of hope".[3]

    Towards the end of his life in 2002, he entrusted the world to Divine Mercy, convinced that only God's mercy can heal the wounds of the world.

    We do not deviate from the truth if we say that the whole ministry of Karol Wojtyla was marked by the tragedy of World War II and he sought an answer to it. John Paul II from the depths of his being was 'the Pope after Auschwitz'.


    In the book "Gift and Mystery" John Paul II writes about his vocation to the priesthood:

    "As a result of the outbreak of war I became  detached from  study and the university environment. I lost at that time  my father, the last man of my immediate family. [...] At the same time, more and more appeared in my mind the light: God wants that I become a priest. [...] all this happened against the background of the terrible events that unfolded around me in Krakow, Poland, in Europe and in the world. [...] I am thinking here particularly of those close to my heart, colleagues, also  those of Jewish descent  from  high school in Wadowice. [...] Well, in this great and terrible theatre of World War II many were spared. But every day I could be taken from the street, from the quarry or from the factory and transported to the camp. Sometimes I even asked myself, many of my peers were killed, why not me? Now I know that was not the case. [...] and reveals  another particularly important dimension of the history of my vocation. The years of World War II and the German occupation of the West and occupation from the Soviet East, entailed a large number of arrests and the exile of Polish priests to concentration camps. [...] Everything  said about the concentration camps, of course, is only part of the dramatic apocalypse of our century. And I say that, in order to emphasize that my priesthood is at this first stage, in keeping with the great sacrifice of the people of my generation, men and women. For me, the most difficult experiences have been spared by Providence, but because I have a greater sense of the debt in relation to so many people that I know, and even more numerous, these nameless, without distinction of nationality and language,  victims on the great altar of history, have contributed in some way to my vocation to the priesthood. In a sense, they introduced me to this path, in the light of the victims, appeared to me the truth - the deepest and most essential truth of the priesthood of Christ.[4]



    From 4th July 1958 when Karol Wojtyla was appointed auxiliary bishop of Krakow, until his election as Pope on 16th October 1978, the area where Auschwitz is located was part of his pastoral responsibility. How was he to see the challenge of this soil ?

    Cardinal Wojtyla believed that the first thing you should do is to pray for the dead. In 1970, on All Souls' Day he said in Oswiecim:

    "What a vast crowd could be here in this place, if everyone wanted to come to the graves of their loved ones and light candles and lay wreaths and make a chorus of prayer!  There would be a huge crowd! Many languages; like the languages that are written at the monument of the memorial site at the crematoria in Birkenau. [...] We are here, dear brothers and sisters, representatives of the multitudes who should come to this place – multitudes of many languages. "[5]

    This ground obliges those whom it was given by destiny to live here, to intercede and pray for the dead. All the more so it obligates us as Christians:

      "All this we bring to the sacrifice of Jesus Christ. [...] We, the living Church on earth - we, the descendants of those dead and martyred - in the sacrifice of Christ we put our intercession, our advocacy, our most humble prayer; so that for the victims of this modern Calvary, He who on Calvary gave his life for all humankind, becomes their Savior and reward. To accept them all: in the many thousands and millions, multitudes, to accept them all in these apocalyptic dimensions. [...] Here it is [...] the substance of our common prayer, the content of our faith, the content of what we wish to express here: for ourselves and for our entire nation and for the whole of  humanity. "[6]

    It was in this spirit, also in 1979, that the Pope said, "so I come and I kneel on this Golgotha of the modern world, on these tombs, largely nameless, like a great tomb of the Unknown Soldier."[7]

    Maximilian Kolbe

    During this time, in the early 1970's, preparations began for the beatification of Father Maximilian Kolbe. A year before the event, Cardinal Wojtyla said:

    "It would be a great sign of heaven, as though the heavenly Father himself pointed his finger at this contemporary Calvary of the human family ... And as if he had said, that from this cross is born salvation." [8]

    Later, on the anniversary of the beatification in 1972, the then Cardinal of Krakow said the following words during the Mass of thanksgiving in Auschwitz:

    "We want to thank Christ the Lord for having given us this [...] Saint, who bore the most terrible burdens of our time, the humiliation of modern humanity, the defeat of his people. In this experience he did not break because the power of the Spirit, the power of faith and the power of love enabled him to gain the victory not only for himself but for us. So that we do not feel defeated, we, the Poles, we the priests; not only for us - for all of humanity, so as not to feel defeated by this cruelty, by this terrible death camp!"[9]

    On October 20, 1971, two days after the beatification, Cardinal Wojtyla said on Vatican Radio:

    "The beatification of Father Maximilian Kolbe turned again the eyes of the Church and the world to Auschwitz. In the consciousness of all the people of our time it firstly has become a symbol of torment begun by people of hatred, and in turn it becomes a symbol of love which is stronger than hate. And even the torment put on people becomes, thanks to love, somehow a creative strength that helps to more fully explore humanity. Such is the meaning bestowed on "Auschwitz" by Bl. Maximilian Maria Kolbe. "[10]

    This remained  the fundamental perspective on Auschwitz for the later Pope. In Auschwitz during his first pilgrimage to Poland in 1979 he said:

     “In this site of the terrible slaughter that brought death to four million[11] people of different nations, Father Maximilian voluntarily offered himself for death in the starvation bunker for a brother,and so won a spiritual victory like that of Christ himself. […] But was Father Maximilian Kolbe the only one? Certainly he won a victory that was immediately felt by his companions in captivity and is still felt today by the Church and the world. […]We want to embrace with a feeling of deepest admiration each of these victories, each revelation of humanity which negated a system that was a systematic negation of humanity. Where humanity, the dignity of man was so horribly trampled on, a victory of humanity was won.”[12] 

    On the occasion of the canonization in 1982, Pope John Paul II said:

    "Yes, at the base of this holiness lies the great, but deeply painful question of humanity. This difficult, tragic era, marked by the terrible trampling of human dignity, yet in Auschwitz has born its saving sign. Love proved stronger than death, stronger than the anti-human system. Human love achieved its victory where hatred and contempt for human beings seemed to triumph. "[13]

    Speaking of St Maximilian is not only about the hope of eternal life that comes from faith, but also about the image of the human being. It seems that here one can find the source of the Pope’s anthropology. In the face of Auschwitz, St Maximilian has shown the world the meaning of key words from the encyclical Redemptor Hominis:

     “Man cannot live without love. He remains a being that is incomprehensible  to himself, his life is senseless, if Love is not revealed to him, if he does not encounter Love, if he does not experience it and make it his own, if he does not participate intimately in it. This, as has already been said, is why Christ the Redeemer "fully reveals man to himself." [14]

    This light, which shines from Auschwitz to the whole world, deeply commits us. In 1972 Cardinal Wojtyla had said to university students:

    "Conscience is what makes a person human. The full human development of man cannot be followed, or talked about, if his centre is not grasped, namely, conscience. Since it depends on it, [...] who in the end am I, I am one unique person. Take for example the picture: on the one hand, Father Maximilian Kolbe in Auschwitz, on the other hand, his executioners. Here is a man and here is a man. Here is conscience and here is conscience. And now, what  personality is ultimately shaped? On the one hand one which   conscience in the opinion of all mankind needs to affirm, glorify and accept, and take as its treasure forever. On the other hand, such a figure of man, of humanity, which in the opinion of all mankind - no matter whether they are believers or non-believers, Christians or atheists - must somehow reject: renounce. Although it may be renounced only to the borders of humanity, because: here is a man and here is a man. The greatness of man [...] is deeply connected to his conscience. "[15]

    To live with a conscience means to conduct a constant struggle within oneself and continually choose between good and evil. During his second trip to Poland in 1983, shortly after the end of martial law, the Pope said to his fellow citizens: "What does it mean that love is stronger than death? It also means: "Do not be overcome by evil, but overcome evil with good" (Rom 12, 21). These words explain the truth about the deed of Father Maximilian in Auschwitz  on different dimensions: the dimension of everyday life and also the dimension of the era, on the dimension of a difficult historical moment and on the dimension of the twentieth century, and perhaps on the times that are coming. [...] We want to enrich the Christian heritage of Poland by  acquiring the  meaning of his act in Auschwitz: "Do not be overcome by evil, but overcome evil with good." This is the Gospel program. It is a difficult program - but possible. This program is indispensable. "[16]

    The Human Rights of Peoples and Nations  

    The lesson of Auschwitz, however, is not just about an individual sense of life and death. It applies no less to the shaping of our societies, nations, and international relations. In Auschwitz in 1979, Pope John Paul II said:

    “If however Auschwitz’s great call and the cry of man tortured here is to bear fruit for Europe and for the world also, the Declaration of Human Rights must have all its just consequences drawn from it, [...] I would like to return to the wisdom of the old teacher Pawel Włodkowic, Rector of the Jagiellonian University at Krakow, who proclaimed, that the rights of nations must be ensured [...] Never one nation’s development at the other's expense, at the cost of the enslavement of the other, at the cost of conquest, outrage, exploitation and death. These are thoughts of John XXIII and Paul VI. But at the same time they are spoken by the son of a nation that in its  past and recent  history has suffered many afflictions from others. Permit me not to call the others by their name – permit me not to name them… When we stand here, we cannot escape the longing to recognize each other as brothers."[17]

    John Paul II had long supported the efforts of Polish-German reconciliation. [18]

    Cardinal Wojtyla met with German bishops during Vatican II in Rome (1962-1965). In 1964, members of the German section of Pax Christi as part of a penitential pilgrimage to Auschwitz met with Cardinal Wojtyla in Krakow. The Cardinal actively participated in the drafting of a letter from the Polish bishops to the bishops of the German Episcopate, sent in November 1965 with the famous words "We forgive and ask for forgiveness." The letter today is often regarded as a major breakthrough in post-war Polish-German relations.

    In 1973 in Germany members of the Catholic lay organisation Pax Christi founded an association called Maximilian Kolbe-Werk to assist former prisoners of concentration camps. From the very beginning the Cardinal of Krakow was one of its supporters. In 1974 Cardinal Wojtyla visited the Federal Republic of Germany. Together with Cardinal Julius Döpfner from Cologne they celebrated Mass for the intentions of repentance and reconciliation in the Heilig-Kreuz-Carmelite Convent Dachau, on the threshold of the former concentration camp. In 1978 he did the same with a delegation of Polish bishops, among them Polish Primate Stefan Wyszynski and German bishops among whom was Cardinal Jozef Ratzinger, Archbishop of Munich, who later became Pope Benedict XVI.

    In1979 Cardinal Ratzinger was present during the Mass celebrated by the new Pope John Paul II in Auschwitz-Birkenau. In1980 a delegation of German bishops together with Polish bishops, signed in front of the Death Wall in Auschwitz , a request to the Pope for the canonization of Bl. Maximilian Kolbe.

    The canonization of Maximilian Kolbe in Rome in 1983, concelebrated with the German Cardinal Joseph Höffner in the presence of German pilgrims, became a prominent symbol of reconciliation.

    On June 23, 1996, Pope John Paul II crossed through the Brandenburg Gate in Berlin in a united Germany. "Now after crossing through the Brandenburg Gate, for me also, World War II is over" he said, deeply moved. [19]

    It became clear that the Church through its contacts was able to build bridges and pave the road of reconciliation between nations.

    One needs to understand all of this against the background of communist dictatorship. The Pope recalled that World War II began on September 1, 1939 with Nazi German aggression and on September 17 of the same year with the Soviet Red Army. In 1942, Germany began the war against the Soviet Union which killed millions of Russians and citizens of other nations. The War and occupation of Poland by Germany ended in 1945 thanks to the Red Army. However, the Soviet occupation of Poland lasted until 1989. In order to demonstrate the reasonableness of the Polish alliance with the Soviet Union, the Communist governments systematically portrayed the Federal Republic of Germany as the enemy, often using images from the time of the War. Following the publication of the Polish Episcopate letter to the bishops in Germany and the German response, an anti-Church campaign began at all levels across Poland under the slogan "Never forget, never forgive!", reproaching the Church as betraying the nation. This was just before the 600th anniversary of Polish Statehood May 1, 1966. May 3, 1966 in Czestochowa the 600th anniversary of the Baptism of Poland was celebrated. The Polish Primate Stefan Wyszynski solemnly repeated the words of forgiveness to Germany and many thousands of faithful said "We forgive." The Church's position became clear.[20]

    In 1979, stopping in front of the plaques placed at the monument in Auschwitz-Birkenau, John Paul II said: "I still have another chosen plaque: in the Russian language. I do not add any comment. We know the people of whom it speaks; we know what share this people had in the horrible war for the liberty of the peoples; this plaque, too, must not be passed by indifferently."[21]

    The memory of Auschwitz, which was liberated by the Red Army, plays a significant role in the memory of Russians about the contribution of the Soviet Union in the struggle for the liberation of Europe from Fascism. During communist times in Poland there was only one official interpretation of Auschwitz which emphasized the role of the liberation army and the communist and socialist activists among the victims. Since the prevailing ideology was atheistic materialism, Christian worship and religious symbols were forbidden in the former camp.

    The largest Catholic youth movement in Poland under communism was "Oasis". It was founded after the war by Fr. Blachnicki Francis. He was a former Auschwitz prisoner who while waiting for a judgment of execution experienced a conversion. Surprisingly, no judgment was made. From then on, he was convinced that true freedom is inner freedom and those who are rooted in prayer and trust in Christ need fear neither authorities nor death. This may be called Polish liberation theology. In later times, people in the Oasis Movement played a large role in the bloodless revolution of Solidarity.

    In his apostolic letter on the occasion of the 50th anniversary of the outbreak of World War II, John Paul II wrote: "To you, the politicians and statesmen, I would like once again to express my deep conviction that the worship of God always goes hand in hand with respect for man. Both of these attitudes make up the highest principle, which allows states and political blocs to overcome mutual contradictions. "[22]

    With the weakening of Communism in the 1980's, ideas that had been repressed began to assert themselves. Against the background of human contempt implemented by neo-pagan Nazi totalitarianism and the atheistic materialism of Communism, it seemed to be important that on the threshold of the huge cemetery of the former Auschwitz camp a place of prayer would be created. Before the second pilgrimage of Pope John Paul II to Poland in 1983 the authorities allowed for the construction of churches. Cardinal Franciszek Macharski of the Archdiocese of Krakow wished to establish a monastery of Carmelite nuns to pray for the victims and for peace.[23] The monastery was established in an old building adjacent to the wall of the former Auschwitz 1 camp, near the death cell of St. Maximilian.


    [1] First published in Polish: Manfred Deselaers, Jan Paweł II i Auschwitz. In: "Oblicza dialogu", praca zbiorowa, podsumowaniem I edycji projektu na rzecz dialogu międzyreligijnego i międzykulturowego. Wyd. Instytutu Dialogu Międzykulturowego im. Jana Pawła II w Krakowie, 2014. Translated into English by Sr. Mary O'Sullivan.

    [2] John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html [accessed 2014-08-22].

    [3] John Paul II, Crossing the Threshold of Hope. Random House, New York, 1994.

    [4] John Paul II, Dar i Tajemnica. Kraków 1996, pp. 34-39. Own translation.

    [5] Karol Wojtyła / Jan Paweł II, Patron naszych trudnych czasów. Wypowiedzi o św. Maksymilianie. Wyd. Ojców Franciszkanów, Niepokalanów 1991, s. 20. [Patron of our difficult times. Statements about St. Maximilian] Ed. Franciscan Fathers, Niepokalanów 1991, p. 20.] Own translation.

    [6] Ibid, p. 21. Own translation.

    [7] John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html [accessed 2014-08-27].

    [8] Patron naszych trudnych czasów, p 21. Own translation.

    [9] Ibid, p. 91. Own translation.

    [10] Ibid, p. 48. Own translation.

    [11] In 1979 the number of 4 Million victims was written on the memorial in Birkenau. After the end of Communism the number was corrected according to international research to “about one and a half million”.

    [12]  John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html [accessed 2014-08-28].

    [13] John Paul II, Address during a special audience with all compatriots who came to canonization. Rome, 11 October 1982. In:  Patron naszych trudnych czasów, pp. 206-207. Own translation.

    [14] John Paul II, Encyclical REDEMPTOR hominis Nr. 10, quoting the Second Vatican Ecumenical Council, Const. Pastoral. on the Church in the Modern World Gaudium et Spes, No. 22.  http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/encyclicals/documents/hf_jp-ii_enc_04031979_redemptor-hominis_en.html [accessed 2014-08-28].

    [15] Patron naszych trudnych czasów, p. 66. Own translation.

    [16] Homily of the Holy Father John Paul II in Niepokalanów 18-06-1983.  http://www.nauczaniejp2.pl/dokumenty/wyswietl/id/558 [Accessed 2014-07-10]   Own translation.

    [17] John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html  [accessed 2014-09-10].

    [18] See, for example Bernhard Vogel, Polen und Deutsche. Konrad Adenauer Stiftung in Polen: Warsaw 2007. Especially: Vom Papst aus Polen aus Deutschland zum Papst. Die Versöhnung zwischen Deutschland und Polen und die Vision Europas in der Perspektive von Johannes Paul II. und Benedikt XVI., pp. 31-42, and Der Heilige Maximilian Kolbe - Schutzpatron der Versöhnung, pp. 43-50.

    [19] „Jetzt, nachdem ich durch das Brandenburger Tor gegangen bin, ist auch für mich der 2. Weltkrieg zu Ende!” Ibid, p. 31. Own translation.

    [20] Ibid, p. 35. Own translation.

    [21] John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. 1979 http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html [accessed 2014-09-10].

    [22] John Paul II, Apostolic Letter on the occasion of the fiftieth anniversary of the outbreak of World War II. Rome, 27 August 1989. http://chomikuj.pl/NNnetka/religia/Jan+Pawe*c5*82+II-+adhortacje*2c+listy/LIST+50+rocznica+II+wojny,33507165.doc [accessed 2014-07-08].  Own translation.

    [23] Słowo Metropolity Krakowskiego do Duchowienstwa i Wiernych Archidiecezji Krakowskiej [Words from the Metropolitan See of Krakow to the clergy and faithful of the Archdiocese of Krakow] 22.10.1984. In: Auschwitz. Konflikty i Dialog. Pod red. Ks. M. Głowni i St. Wilkanowicza. Krakow 1998, s. 175. Own translation.

  • Pope John Paul II and Auschwitz - Part II

    Manfred Deselaers

    Pope John Paul II and Auschwitz - part II



    Quite unexpectedly for many Poles, suddenly from abroad, strong protests against the convent at Auschwitz were voiced from the Jewish side.[24] This came as a surprise and appeared at first to many as a continuation of the Nazi and communist struggle against Christianity and the aspirations of Polish independence.

    The wound inflicted by Auschwitz proved to be deep and still open, affecting the identity of both parties, and the essence of Christian-Jewish relations.

    The conflict demonstrated that whatever happens in Oswiecim in the context of the memory of Auschwitz spreads out to the whole world and especially to Christian-Jewish relations. Similarly, what is going on in the world has an impact on how people who visit the memorial site of Auschwitz look at it. That is why the Pope could not be indifferent to what happens in Auschwitz, even though it is far from Rome. We know that from his childhood the fate of the Jews was close to the Pope, and the memory of the Holocaust remained an important theme of his pontificate.[25]

    During the Second Vatican Council in which Cardinal Wojtyla took part, the Catholic Church - under the influence of the tragedy of the Jewish people during World War II - fundamentally changed its attitude towards the Jews, which is expressed in the conciliar document Nostra Aetate, 1965.

    John Paul II as Pope did a lot to continue and deepen the process of Christian-Jewish reconciliation. I give only one example here: In 1986, he visited the Synagogue of Rome, where he spoke his famous words "You are our dearly beloved brothers, and - you can say - our elder brothers.” This implied a religious relationship to the Jewish people. "Probing into its own mystery, the Church of Christ discovers the bond which links it with Judaism. The Jewish religion is not for our religion an external reality, but something internal." [26]

    On many levels Christian-Jewish dialogue began in the West after the Second Vatican Council. In the Communist era the Church in Poland did not participate in this dialogue.

    Under Communism the special Jewish dimension of the place Auschwitz-Birkenau was not spoken about, neither from the Communist nor from the Catholic side. In Poland, almost no one knew that more than 90% of those murdered were Jews.[27]

    In 1986 a very difficult dialogue began in Geneva, Switzerland with talks between Jewish and Catholic representatives from different countries, among them Cardinals. At its conclusion, they jointly emphasized in the Declaration Zakhor - Remember, that "the lonely sites of Auschwitz and Birkenau are recognized today as symbols of the Final Solution, under which title the Nazis carried out the extermination (known as the Shoah) of six million Jews, one and a half million of whom were children, simply because they were Jews.” Everyone was invited to “bow our heads and, in the silence of our hearts, remember the Shoah. May our silent prayer help us today and tomorrow to better respect the rights of others, of all others, to life, liberty and dignity. Let us remember all of those murdered at Auschwitz and Birkenau — Jews, Poles, Gypsies, Russian prisoners of war". [28]

    One year later a very difficult decision was made to move the Carmelite nuns to a newly built monastery a short distance away and not so close to the wall of the former camp. Pope John Paul II wrote to the nuns: "You came to Auschwitz in order to be love in the heart of the Church. Need one explain how much the Church's heart ought to be present in this very place, how much Christ's love is needed, that love with which He loved each person to the end. How much that love is needed here, where hate and contempt raged throughout entire years, gathering a harvest of destruction and death among people of so many nations?

    Presently, in accord with the will of the Church, your community is to relocate to another place in Auschwitz. [...]

    Auschwitz and all that is associated therewith as a tragic heritage of Europe and humanity remains the task of Carmel. The task which remains embraces all that the Auschwitz-Birkenau extermination camp connotes in the memories of the nations: in the memory of the sons and daughters of Israel as well as all the vibrations of the camp in the experiences of Poles and in the history of our Fatherland.”[29] Moving "to another place in the same Auschwitz" is not resignation, but an expression of that mission, for which the nuns came here: to be witnesses "to that love with which Christ loved humankind to the end." The Pope stressed that this applies in particular to all that connects to the extermination camp of Auschwitz-Birkenau in the memory of the sons and daughters of Israel, and in the memory of Poles.

    At the same time the Catholic Centre for Education, Information, Encounter, Dialogue and Prayer was to be created.[30] John Paul II described its task in 1988 in Mauthausen in Austria, as follows:

    “Among numerous initiatives that are being undertaken today in the spirit of the Council, are initiatives in Jewish-Christian dialogue, I would like to mention the Centre for Information, Education, Meeting and Prayer that is being prepared in Poland. It is to facilitate research on the Shoah and on the martyrdom of the Polish people and other European peoples at the time of National Socialism, as well as to help with the spiritual confrontation with these problems. One hopes that it will bear abundant fruit and also serve as an example for other nations.”[31]

    The dispute over the Carmelite Convent in Auschwitz revealed the importance of the Jewish dimension of the place. The Pope during his first pilgrimage to Poland in 1979, when visiting Auschwitz had stopped at the inscription in Hebrew at the monument at Birkenau and said:

    In particular I pause with you, dear participants in this encounter, before the inscription in Hebrew. This inscription awakens the memory of the People whose sons and daughters were intended for total extermination. This People draws its origin from Abraham, our father in faith, as was expressed by Paul of Tarsus (Rom 4, 12). The very people that received from God the commandment "Thou shalt not kill", itself experienced in a special measure what is meant by killing. It is not permissible for anyone to pass by this inscription with indifference.”[32]

    The Pope did everything within his power to make sure that the conflict did not become a reason for a deepening antagonism between Jews and Christians, but rather it would be a road to reconciliation.

    In Poland referring to the tragedy of WWII which took place here, during a meeting with representatives of the Jewish community in Warsaw on June 14, 1987  he said: "Your threat was our threat. Our threat was not realized to the same extent and did not manage to accomplish so much. This terrible sacrifice you bore, you can say bore for others who also had to be exterminated. [...] you are now a great voice of warning for all humanity [...] I think that in this way you fulfil your special calling [...] in your name the Pope also raises  a voice of warning [...] "[33]

    At the Wednesday audience in Rome September 26, 1990, during a lecture in the context of meditations on the Mother of God, John Paul II recalled the words of Nostra Aetate and said:

    "There is still one nation, one special people: the people of the Patriarchs, Moses and the prophets, who are the heritage of the faith of Abraham. The Church in the Apostle Paul has the words about his descendants," To them belong the adoption as sons, the glory, the covenant, the giving of the law, the temple worship, and the promises. To them belong the patriarchs, and from them, by human descent, came the Christ "(Romans 9: 4-5). Christ and the apostles. And you yourself, O virgin Mother, daughter of Zion. This nation lived with us for generations, arm in arm, on the same land, which became like a new homeland of its scattering. This nation experienced the cruel murder of millions of its sons and daughters. They were first branded with their particular sign.  Then they were forced into separate districts in ghettos, then transported to the gas chambers for death - only because they were children of this nation. Murderers did this on our land in order to dishonour it. You cannot defile the earth with the death of innocent victims. Through such death, the earth becomes a holy relic. The people who lived with us for many generations remained with us after this terrible death of millions of its sons and daughters. Together we await the Day of Judgment and the Resurrection."[34]

    In all of these texts the brotherhood between the two nations and religions is emphasized, it is a summons to full mutual respect and sensitivity to the suffering of others. This is expressed also in the prayer of John Paul II for the Jewish people from the Umschlagplatz in Warsaw 11.06.1999:

    “Hear our prayers for the Jewish People, whom you still consider dear because of their forefathers. [...] Support them, so that they may know love and respect from those who still do not understand the extent of their sufferings, and from those who out of concern and solidarity  share their pain of the wounds that have been inflicted on them. Remember  the new generations,  young people and children, so that they are constantly faithful to what is the special mystery of their vocation. ... "[35]

    Edith Stein

    In this process, which was also a search of Catholic identity in the face of Auschwitz, Edith Stein, Sister Benedicta of the Cross, played an important role. John Paul II beatified her in 1987, canonized in 1998, and in 1999 he declared her one of the Patrons of Europe. Coming from a German Jewish family, she became a prominent philosopher, was socially engaged, entered the Church and later became a Carmelite nun. She was killed in Auschwitz during the Holocaust because of her Jewish origins.

    What does it mean that Edith Stein is a Patron saint of Europe? It means, when Catholics today are looking for their role in Europe, they should ask their Patrons for orientation. They therefore also have to ask Edith Stein, she who reminds them of Auschwitz. The memory of the Shoah became a part of modern European Catholic identity.

     In his homily during her canonization Pope JP II said: "From now on, as we celebrate the memory of this new saint, from year to year we must also remember the Shoah, that cruel plan to exterminate a people, a plan to which millions of our Jewish brothers and sisters fell victim. May the Lord let his face shine upon them and grant them peace (cf. Nm 6:25f.).” [36]

     It is not therefore about the "Christianization of the memory of Auschwitz" in which there is no respect for non baptized Jews, as is often suspected, rather, it is in terms of respect for the Jewish victims from the perspective of Christian faith, hope and love.

    In 1933, Edith Stein entered the Carmel of Cologne, where she takes the religious name Teresa Benedicta of the Cross. In 1938, she wrote in a letter: "I must tell Mother (the Mother Superior of the monastery) that I took my religious name already as a postulant, I received it exactly as I had asked for. Under the cross I understood the suffering of the people of God which then was beginning. I thought that those who understand that this is the cross of Jesus, of Christ, must take it onto themselves in the name of the others. Today I know much better what it means to be married to God in the sign of the cross. However, the whole fullness you can never understand because it is mystery."[37]

    When the Pope in 1999, declared Edith Stein a Patron of Europe, he wrote: "Her cry connects to the cry of all the victims of this terrible tragedy, but at the same time is united with the cry of Christ, who gave human suffering a mysterious and enduring fruitfulness. The image of her holiness will always be associated with the drama of her martyr's death, she suffered along with many others. It continues as a proclamation of the gospel of the cross. [...] To declare St. Edith Stein a Patron of Europe means to raise above the old continent a banner of respect, tolerance and openness, calling all people to mutual understanding and acceptance, regardless of ethnic, cultural and religious differences, and to try to build a truly fraternal society."[38]


    Examination of Conscience

    But in the difficult dialogue between Christians and Jews it was not only about a brotherhood of common destiny and mutual respect. The theme of Christian guilt with roots in a Christian anti-Jewish tradition constantly returned. It indirectly shared the responsibility for the tragedy that led to the Holocaust.

     In 1995 on the 50th anniversary of the liberation of Auschwitz, a plan was drawn up to publish a joint pastoral letter from the Bishops' Conferences of Germany and Poland.  However, this did not happen. Instead there were two letters written.[39] The Bishops did not want to give the impression that in Auschwitz Germans and Poles were in a similar role in their asking of forgiveness from the Jews. And rightly so because in Auschwitz the Poles were victims and not the perpetrators.

    However, without a consideration of conscience there cannot be an adequate response to the challenge of Auschwitz. Already in 1979, the Pope said in Birkenau: "Yet another painful reckoning with the conscience of mankind."[40] In 1989, on the occasion of the 50th anniversary of the outbreak of World War II, he wrote, "that the memory of the murderous war, which took place on the continent with a Christian tradition, calls us Catholics to an examination of conscience about the state of the evangelization of Europe".[41]

    In 1994, in his Apostolic Letter Tertio Millennio Adveniente, the Pope calls the Church to an examination of conscience, repentance and conversion: "When, therefore, approaching the end of the second millennium of Christianity, it is right that the Church be more fully conscious of the sinfulness of her children , recalling all those times in the past, when they departed from the spirit of Christ and his Gospel and, instead of giving witness to a life inspired by the values of faith, demonstrated to the world examples of thinking and acting, which were truly a source of counter-witness and scandal. "[42]

    In 1998, the Vatican published the document, "We Remember: A Reflection on the Shoah", to which John Paul II in his Foreword wrote:

    “On numerous occasions during my Pontificate I have recalled with a sense of deep sorrow the sufferings of the Jewish people during the Second World War. The crime which has become known as the Shoah remains an indelible stain on the history of the century that is coming to a close. As we prepare for the beginning of the Third Millennium of Christianity, the Church is aware that the joy of a Jubilee is above all the joy that is based on the forgiveness of sins and reconciliation with God and neighbour. Therefore she encourages her sons and daughters to purify their hearts, through repentance of past errors and infidelities. She calls them to place themselves humbly before the Lord and examine themselves on the responsibility which they too have for the evils of our time."[43]

    In the Jubilee Year 2000, in the Basilica of St Peter’s in Rome during Lent, an important penitential liturgy was celebrated. Pope John Paul II prayed in words which later were written on a piece of paper and put by him into the former Western Wall of the Temple in Jerusalem during his pilgrimage to the Holy Land:

    God of our fathers,
    you chose Abraham and his descendants
    to bring your Name to the Nations:
    we are deeply saddened
    by the behaviour of those
    who in the course of history
    have caused these children of yours to suffer,
    and asking your forgiveness
    we wish to commit ourselves
    to genuine brotherhood
    with the people of the Covenant.

    At the Yad Vashem Shoah Memorial in Jerusalem he said:

    " As bishop of Rome and successor of the Apostle Peter, I assure the Jewish people that the Catholic Church, motivated by the Gospel law of truth and love, and by no political considerations, is deeply saddened by the hatred, acts of persecution and displays of anti-Semitism directed against the Jews by Christians at any time and in any place.

    The Church rejects racism in any form as a denial of the image of the Creator inherent in every human being.

    In this place of solemn remembrance, I fervently pray that our sorrow for the tragedy which the Jewish people suffered in the 20th century will lead to a new relationship between Christians and Jews. Let us build a new future in which there will be no more anti-Jewish feeling among Christians or anti-Christian feeling among Jews, but rather the mutual respect required of those who adore the one Creator and Lord, and look to Abraham as our common father in faith."[45]

    The Mercy of God

    Providence wished that near to Auschwitz, in Krakow's Lagiewniki, through the initiative of St. Faustina the message of Divine Mercy began to spread throughout the whole world. Divine Mercy is also a response to Auschwitz.

    In 2002, during his last pilgrimage to Poland, Pope John Paul II consecrated the new Basilica in Lagiewniki to Divine Mercy and entrusted the world to Divine Mercy. In his homily he said:

    "We wish to proclaim that there is no other source of hope for mankind apart from the mercy of God. […] On the one hand, the Holy Spirit enables us, through Christ’s Cross, to acknowledge sin, every sin, in the full dimension of evil which it contains and inwardly conceals. On the other hand, the Holy Spirit permits us, again through Christ’s Cross, to see sin in the light of the mysterium pietatis, that is, of the merciful and forgiving love of God. […] How greatly today’s world needs God’s mercy! In every continent, from the depth of human suffering, a cry for mercy seems to rise up. Where hatred and the thirst for revenge dominate, where war brings suffering and death to the innocent, there the grace of mercy is needed in order to settle human minds and hearts and to bring about peace. […] The fire of mercy needs to be passed on to the world. In the mercy of God the world will find peace and humanity will find happiness! […] May you be witnesses to mercy!"[46]

    After Mass, he added stirring words: "At the end of this solemn liturgy, I desire to say that many of my personal memories are tied to this place. During the Nazi occupation, I was working in the nearby Solvay factory […] with the wooden shoes on my feet. They are the shoes that we used to wear then. How could one imagine, that one day that man with the wooden shoes would consecrate a Basilica of the Divine Mercy at Lagiewniki in Kraków."[47]


    The memory of Auschwitz is a painful wound and it will remain so for many years. This wound should not destroy our faith in people and in God; therefore it was necessary to find a way to trust, reconciliation and a common responsibility for the future.  It has been a difficult road. It was the power of faith in the dignity of every human being, the trust in God's faithfulness to the covenant and in His mercy, the courage to overcome evil with good, that helped to pave the difficult roads. Of key importance here was the unique contribution of holy Pope John Paul II.

    [24] See Peter Forecki, Od Shoah do strachu. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych [From the Shoah to fear. Disputes about Polish-Jewish history and memory in public debates], Publisher Poznan, Poznan 2010, p. 186.

    [25] See Fr. Wojciech Szukalski, universal message resulting from the teaching of John Paul II on the Shoah. In: Dialogue at the threshold of Auschwitz. Volume 2, Perspectives theology after Auschwitz. Krakow-Auschwitz-Lublin 2010, pp. 147-205.

    [27] In Auschwitz - Birkenau  about a million Jews were killed, 75,000 Poles, 21,000 Sinti i Roma, 15,000 Soviet POWs and others. More about the number of victims can be found at http://en.auschwitz.org/h/

    [28] Auschwitz. Konflikty i Dialog, p. 177.  Own translation.

    [29] John Paul II, Letter to the Carmelite Sisters. http://w2.vatican.va/content/john-paul-ii/it/letters/1993/documents/hf_jp-ii_let_19930409_suore-carmelo.html [Italian; accessed 2015-02-10]. Own translation.

    [30] Today, "Centre for Dialogue and Prayer in Oswiecim", see www.cdim.pl .

    [31] From the speech of John Paul II in Mauthausen, Austria, 24.06.1988. In: "Auschwitz. Conflicts and dialogue", p. 182. Own translation.

    [32] John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html [accessed 2014-09-09].

    [33] Żydzi i judaizm w dokumentach Kościoła i nauczaniu Jana Paweł II (1965-1989), [Jews and Judaism in the documents of the Church and the teaching of John Paul II (1965-1989)], developed by Fr. Waldemar Chrostowski and Fr. Richard Rubinkiewicz SDB, the Academy of Catholic Theology, Warsaw, 1990, p. 198. Own translation.

    [34] ZNAK 490, Kraków 1996, p. 61.

    [35] In: Weksler - Waszkinel, Romuald Jakub, Zgłębiając tajemnicę Kościoła [Exploring the mystery of the Church], published by WAM, Cracow, 2003, p 35. Own translation.

    [36] Homily of Pope John Paul II delivered during Mass. Canonization of Edith Stein, 11.10.1998. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1998/documents/hf_jp-ii_hom_11101998_stein_en.html [accessed 2015-02-10].

    [37] Letter from 12.09.1938. In: Edith Stein, Self-Portrait in Letters 1916-1942, p. 295. Trans. Josephine Koeppel OCD. ICS Publications, Washinton 1993.

    [38] John Paul II, Apostolic Letter “Motu Propio” issued for the proclamation of St Brigid of Sweden, St Catherine of Siena and St Teresa Benedicta of the Cross as patronesses of Europe, Rome 1.10.1999, Nr.9.

    [39] Oświadczenie Komisji Episkopatu Polski do Dialogu z Judaizmem na 50 rocznicę wyzwolenia obozu zagłady Auschwitz- Birkenau w Oświęcimiu 27.01.1995.
    Wort der Deutschen Bischofskonferenz aus Anlass des 50. Jahrestages der Befreiung des Vernichtungslagers Auschwitz, 27.01.1995.

    [40] John Paul II, Homily at the former concentration camp Auschwitz - Birkenau, 07.06.1979. http://www.vatican.va/holy_father/john_paul_ii/homilies/1979/documents/hf_jp-ii_hom_19790607_polonia-brzezinka_en.html [accessed 2014-09-12].

    [41] John Paul II, Apostolic Letter on the occasion of the fiftieth anniversary of the outbreak of World War II. Rome, 27 August 1989, No. 12. http://chomikuj.pl/NNnetka/religia/Jan+Pawe*c5*82+II-+adhortacje*2c+listy/LIST+50+rocznica+II+wojny,33507165.doc [accessed 2014-07-08]. Own translation.

    [43] John Paul II Apostolic Letter, We Remember: A Reflection on the Shoahhttp://www.vatican.va/roman_curia/pontifical_councils/chrstuni/documents/rc_pc_chrstuni_doc_16031998_shoah_en.html [accessed 2014-08-19].

    [45] Speech by John Paul II during his visit to Yad Vashem 23.03.2000. http://www.yadvashem.org/yv/en/about/events/pope/john_paul/speech.asp [accessed 2014-08-20].

  • Michel de Goedt

    Michel de Goedt - Gibt es eine Gemeinsamkeit zwischen der Shoah und dem Leiden Christi? (1) (de)
  • Sacha Pecaric - Niezdolność mówienia

    Rabin Sacha Pecaric

    Niezdolność mówienia

    (wykład w Centrum Dialogu i Modlitwy w Oświęcimiu 9 września 1999 r.)




    Nie uważam się za osobę w pełni odpowiednią do mówienia na ten temat, ponieważ jestem na tyle młody, że nie pamiętam wojny. Ponadto przychodzę tutaj jako reprezentant specyficznego odłamu żydostwa, w którym na pewne zagadnienia patrzy się w szczególny sposób. Sądzę jednak, że jest bardzo istotne, aby rozważyć, jak ortodoksyjne żydostwo patrzy na tak skomplikowany temat jak Auschwitz. Bo jest to punkt widzenia odmienny od perspektywy nie tylko nie-Żydów, ale i Żydów, czy to w Izraelu, czy Ameryce. Zarówno w Izraelu, jak i w Ameryce mieszkają – jak wiadomo – Żydzi o bardzo różnych stanowiskach, od Żydów niewierzących do reformowanych, konserwatywnych i syjonistów. Wszystko, co tutaj mówię, są to moje poglądy odzwierciedlające punkt widzenia ortodoksyjnego żydostwa.

    Nieporozumienia często wynikają z nieznajomości realiów. Z nieporozumieniami mamy do czynienia nie tylko po stronie nieżydowskiej. Kiedyś ortodoksyjne żydostwo albo żydostwo, które istniało w ogóle, było bardzo zamknięte. Żydzi byli izolowani nie tylko przez getto, które separowało w sensie fizycznym. Istniała także izolacja ze strony Żydów wobec świata świeckiego, katolickiego lub jakiegokolwiek [innego kręgu kulturowego]. Dlatego najpierw pragnę przedstawić Państwu, czym jest żydostwo, żeby potem można było przyjąć niejako stanowisko Żyda religijnego i poprzez jego optykę spojrzeć na Holocaust.

    Żyd kieruje się w życiu wskazaniami Tory. Tora to w potocznym tłumaczeniu pięć ksiąg Mojżesza, które czasem tłumaczy się jako Prawo, co jest tłumaczeniem błędnym. Bo słowo Tora w hebrajskim pochodzi od słowa hoora, co znaczy boska instrukcja. Dlatego Tora nie odgrywa roli prawa, czy książki, ale jest instrukcją na życie. To nie jest książka na półkę, czy książka, którą ma się studiować (i czasem się ją studiuje, a czasem nie), ale jest to prawdziwe odzwierciedlenie samego życia. Jeżeli chcę obsługiwać jakieś techniczne urządzenie, potrzebna mi jest książka-instrukcja. Jeżeli chcę żyć jako człowiek, potrzebuję przewodnika, żebym wiedział, co robić.

    Bardzo ważne jest, by zobaczyć, jak mocno Żyd jest związany z Torą. Tora zawiera 613 przykazań – 248 pozytywnych i 365 negatywnych. Obejmuje ona dwie części: pięć ksiąg, które są spisane na pergaminie i włożone do arki w synagodze – to Tora pisana; druga część to Tora ustna. Obie części są bardzo ściśle ze sobą związane. Są one niezwykle ważne dla Żyda religijnego, nawet nie będę mówił ortodoksyjnego, bo to jest jakieś nowe słowo, ale dla Żyda, który jest związany ze swoją tradycją. Taki Żyd nie może myśleć o jednej bez połączenia z drugą.

    Talmud, który jest częścią Tory ustnej i zawiera 63 traktaty – to w rzeczywistości długie rozważania, które powstawały przez pięć stuleci. Miszna, część Talmudu, była spisana w II wieku. Przez następnych 300-400 lat Talmud krystalizował się w jesziwach – akademiach żydowskich. Miszna została spisana tylko i wyłącznie w obliczu bardzo niepewnej sytuacji politycznej w Izraelu. Pamiętamy – to czasy zburzenia drugiej Świątyni. Ówcześni rabini podjęli decyzję, żeby rabi Jehuda Hanasi spisał tę część, którą nazywamy Miszną. W ten sposób powstała tradycja, która mimo że jest spisana, jest nazywana ustną tradycją, bo nigdy nie miała być spisana. Wiedzmy zatem, że nawet jeśli jakiś fragment jest zapisany, to nie znaczy, że jest to Tora pisana.

    Tora jest czytana zawsze w sobotę rano; również, ale trochę krócej, w poniedziałek i we czwartek rano oraz podczas świąt. Bardzo ważne w Torze jest to, że każde słowo ma właściwą melodię. W języku hebrajskim, w tekście pisanym, nie znajdziemy oznaczonych samogłosek. Później w druku dodano punktację samog łoskową tekstu, ale nie w Torze liturgicznej, używanej w synagodze. Dlatego ten, kto czyta Torę w synagodze, ma zapisane tylko spółgłoski. Człowiek, który czyta, musi znać tekst oskonale, bo się nie może pomylić w wokalizacji słów. Następna rzecz, którą musi umieć ten człowiek, związana jest z tym, że każde słowo ma również określoną intonację, to znaczy ton muzyczny. Na przykład słowo adam – człowiek, napisane w Torze ma tylko 3 litery. Ale słowo adam jest opatrzone znakiem pazer, który powoduje, że słowo adam musi być przeczytane w sposób: adaaaaam, dokładnie w taki sposób, pazer zapisany nutami wyglądałby tak: C C D E F G A H A G F F [intonacja drugiego „a” w słowie adam wznosi się i opada]. Każde słowo w Torze jest opatrzone jednym z 28 znaków muzycznych. Każda z ksiąg proroków także ma swoją melodię. Podobnie to, co nazywamy Chamesz megilot, czyli pięć zwojów, które są czytane podczas świąt. I każda z pięciu ksiąg Biblii, z Tanach, ma również swoją melodię muzyczną. Człowiek, który czyta, musi być biegły na tyle, żeby umieć to dokładnie przeczytać, tak jak być powinno. Ta muzyka i wynikająca z niej duchowość jest wzbogaceniem języka. I to jest muzyka Tory pisanej. Istnieje również muzyka Tory ustnej. Jeśli ktoś wejdzie do jesziwy, to usłyszy muzykę życia. Tam jest powiedzmy 50-100 osób, które siedzą naprzeciwko siebie i zazwyczaj jeden na drugiego ciągle krzyczy. Z tego właśnie wzięło się powiedzenie, że jest taki hałas jak w żydowskiej szkole. Tam muzyka ustaje tylko w jednym momencie – kiedy jest modlitwa odmawiana po cichu, na stojąco. Tylko wtedy jesziwa jest cicha, następuje zawieszenie, tak że można słyszeć wszystko inne, tylko nie rozmowę. Warto tu przypomnieć, że argumentacja Talmudu, dialektyka Talmudu jest równie ż zróżnicowana w sposób muzyczny. To znaczy w argumencie wprowadzającym intonacja głosu wznosi się: „Skoro ja powiem taaaaaak”. A potem intonacja głosu opada: „Mógłbym odpowiedzieć taaaaaak”. I ciągle pojawia się w argumentacji rozróżnienie melodyczne pomiędzy niskim i wysokim głosem.

    Problem polega na tym, że o ile kiedyś w Polsce było bardzo dużo tej muzyki, teraz tej muzyki po prostu nie ma. Pozostało coś, co jest absolutnie nieporównywalne z bogactwem, które istniało tutaj przed wojną. Muzyka świata żydowskiego była tak żywa, że jej echo każdy w Polsce mógł usłyszeć, nie tylko Żydzi.

    Powrócę jednak jeszcze do momentu ciszy. W języku hebrajskim są dwa słowa oznaczające ciszę. Jedno oznacza ciszę, kiedy człowiek nie mówi (sztika). Ale jest i drugie słowo cisza (dumija) – i to jest cisza, kiedy człowiek jest niemy, kiedy człowiek nie ma już zdolności mowy. I w zasadzie to drugie słowo, niezdolność mówienia, jest również używane, kiedy w Izraelu jest wielkie cierpienie – wtedy to nie jest cisza taka, że nie ma już co powiedzieć, ale jest to cisza cierpienia, które już nie może mówić.

    Myślę, że to jest minimum, które mogę powiedzieć jako wprowadzenie, żebyśmy mogli zrozumieć, jaki jest pogląd ortodoksyjnego żydostwa, religijnego żydostwa na Holocaust, zdarzenie, o którym naprawdę trudno jest mówić. Zobaczmy, jaka jest odpowiedź religijnego człowieka na coś, co trudno jest wyrazić słowami. Bo jeżeli tutaj jest nas powiedzmy 40 osób, proszę sobie wyobrazić, ile to jest 400 ludzi. I proszę sobie wyobrazić, ile to jest 4 tys. ludzi. I proszę pomyśleć, ile to by było 40 tys. ludzi – już to jest nam trudno sobie wyobrazić. Albo ile to jest 400 tys. ludzi. Przypominaj ą mi się Błonia w Krakowie. Gdy są zapełnione ludźmi, to ile tam jest ludzi? I są to ludzie, którzy byli dziećmi, którzy mieli rodziców, mieli imię i nazwisko. W pewnym momencie ktoś ładuje ich do wagonów i ciężarówek. Przybywają gdzieś, a ich niewinność myśli jest takiego rodzaju, jak powiedzmy kurczaka, który za chwilę będzie zabity. Żadnego wyobrażenia o tym, co się stanie. I piętnaście minut, czy pół godziny później tej duchowości, tego życia, tego całego mikrokosmosu, o którym mówiliśmy – nie ma. Wszyscy zostali zamordowani: z rodzicami, z braćmi, z wnukami.

    Jesteśmy tutaj, żeby porozmawiać jeszcze o czymś innym. Co jest takiego w człowieku, że jest zdolny po dwóch czy prawie trzech latach życia w pewnej rzeczywistości, pod koniec swoich zapisków zanotować: „I oprócz wszystkiego wierzę, że ludzie są głęboko dobrzy”. To jest zdanie z dziennika Anny Frank. Tam jest zdanie, które mówi: „Oprócz wszystkiego ja wierzę, że ludzie są dobrzy”. Co kieruje człowiekiem, że jest zdolny nie przez dzień, nie przez tydzień albo miesiąc, ale przez kilka lat żyć w całkowitym strachu i jeszcze zapisać takie zdanie. To jest pytanie, które chciałbym sobie zadać.

    Przejdźmy do Piaseczne Rebe, do rabiego Kalonimusa Kalmana Szpiry, i do wszystkich ludzi, którzy zostali wymordowani w komorach gazowych. Oni nawet nie byli zdolni wątpić w dobro człowieka. Ich niewinność myśli była takiego rodzaju, że nikomu nie przychodziło do głowy, że to się może źle skończyć. W owym czasie było bardzo mało ludzi zdolnych do wątpienia albo przeczuwania, co może się stać.

    W Torze jest taki werset, który mówi, że kiedy Żydzi nie będą dobrzy, to Bóg uczyni ester panim (ukrycie twarzy). Rdzeń str jest również w takich słowach, jak np. misteria. Słowo nistar – misterium – oznacza nie coś, czego nigdy nie możemy zrozumieć, ale coś, co jest zakryte, coś do czego nie mamy wglądu. I wspomniany już werset mówi, że kiedy Żydzi nie będą się właściwie zachowywali, Bóg uczyni ester panim, to znaczy odwróci, zakryje swoją twarz.

    W Torze występuje bardzo wiele ntropomorficznych wyrazów. Muszą być one tłumaczone tak, żeby pokazać, że Bóg nie ma żadnych fizycznych właściwości. Zwykle jako interpretację słowa panim, co oznacza twarz, uznaje się: opiekę, doglądanie, opatrzność.

    Zatem: kiedy Bóg patrzy na Izrael, wtedy Izrael jest pod opieką Boga i wtedy nic mu się nie może stać. Zwykła interpretacja tego wersetu brzmi więc: kiedy Bóg odwraca twarz, skrywa twarz, ta opieka nie istnieje i wtedy wszystko może się zdarzyć.

    Zanim powiem, jak interpretuje ten werset – radykalnie inaczej – rabi Kalonimus Kalman Szpira, pragnę przypomnieć, że jest to człowiek, który przebywa w warszawskim getcie prawie od samego początku. Chodzi ulicami i widzi, jak ludzie umierają. Żyje tam i co święto i co szabat przemawia do ludzi w synagodze. Kiedy czytamy jego książkę Esz kodesz, czyli Święty ogień, w zasadzie nie mamy prawie nigdzie odczucia, gdzie to się dzieje. Jest ona kompletnie wyrwana z historii. Nigdzie w niej nie jest napisane, że np. Niemcy zamordowali tyle i tyle ludzi. Zawiera tylko duchowe rozważania. Rabi Kalonimus Kalman Szpira po prostu objaśnia Torę, tak jak rabini robili to przez wieki – interpretuje wersety, tłumaczy, jak się zachowywać. Ale z drugiej strony, kiedy czytamy tę książkę, echo historii jest w niej ciągle – jesteśmy jednak gdzieś w warszawskim getcie. Na końcu książka zawiera rozważania, które zbliżają się do teodycei. Teodycea w zasadzie ma na celu znaleźć sposób, jak usprawiedliwić Boga wobec zła, które się dzieje na naszych oczach. Bo czasem ludzie mówią: Jak Bóg mógł do tego dopuścić, że ktoś morduje, że jest wojna. Oczywiście tak stawiany problem staje się bardzo trudny.

    Dla religijnego człowieka teodycea jest w zasadzie zbędna. Bo jeżeli ja poważnie traktuję Boga, to pytania: dlaczego, po co i jak On coś czyni, są drugorzędne. Przypomnijmy sobie, że w Torze jest napisane: będziesz kochał swojego Boga z całego twojego serca. Raszi, komentator z XI stulecia, tłumaczy: z całego serca, to znaczy, żeby twoje serce nie było podzielone przed Bogiem. A dodatkowy komentarz Rasziego wyjaśnia, co to znaczy „żeby twoje serce nie było podzielone przed Bogiem”: żeby ci nie przeszło przez myśl zapytać się, dlaczego złym ludziom jest dobrze. Żeby ci to nie przeszło przez myśl. Jeżeli naprawdę kochasz Boga z całego twojego serca, nie możesz nawet pomyśleć i zapytać: a dlaczego złemu człowiekowi jest dobrze? Nawet pomyśleć! Bardzo subtelny jest Raszi.

    Wróćmy do Piaseczne Rebe i do tłumaczenia tego wersetu, że Bóg odwraca swoją twarz. Rabi Kalonimus Kalman Szpira w takim miejscu jak warszawskie getto i w takim czasie jak rok 1943, mówi (i to jest naprawdę radykalne tłumaczenie tego wersetu): Bóg się odwraca nie dlatego, że jest zły na swój lud, ale: Bóg odwraca swoją twarz, bo Bóg płacze i cierpi za swój lud. Kiedy Bóg płacze, nikt nie może zobaczyć Jego twarzy. Niewielu ma takie podejście. Trudno sobie wyobrazić, że taki człowiek w takim momencie mówi: Bóg odwraca swoją twarz, bo Bóg cierpi i płacze za swój naród. To jest bardzo trudne do pomyślenia.

    Naród żydowski stanowią dzisiaj ludzie religijni, ale też Żydzi, którzy już dawno zapomnieli o Bogu; są to np. Izraelczycy, którzy czasem o Bogu wiedzą zbyt mało. Ale jest jedna podstawowa cecha narodu żydowskiego, która pozwala takim ludziom jak Anna Frank powiedzieć zdanie: wierzę, że ludzie jednak są dobrzy. Albo która pozwala takiemu człowiekowi jak rabi Kalonimus Kalman Szpira powiedzieć, że Bóg jest bardzo przejęty tym, co się dzieje.

    Tych wszystkich ludzi, którzy zostali w tak niewłaściwy sposób pozbawieni życia, łączyła jedna rzecz. I to nie jest wiara, bo wiara jest terminem zbyt wąskim. Myślę, że odpowiednie słowo to ufność. Ufność, że jest sens tego świata, że historia to jest mozaika i że nie od razu wszystko możemy pojąć. My podchodzimy do życia z taką własną, cichą pieśnią głęboko w duszy, którą można określić jedynie słowem ufność. Myślę, że to jest to, co dawało siłę. Dla nas w sensie religijnym, jest prawie niemożliwe nie ufać.

    Prawda jest taka, że obecnie wielu Żydów na świecie nie posiada już takiej ufności. Tym chciałbym zakończyć wypowiedź, jak duchowa myśl żydowska patrzy na problem [Holocaustu], gdzie z jednej strony jest niezdolność mówienia, gdy cierpienie jest tak głębokie, że człowiek staje się niemy, a z drugiej strony istnieje wielka ufność, że się nie można poddać, że pewne rzeczy muszą przetrwać. I na szczęście dla nas ta pieśń ufności obecnie przeniosła się w jakiejś mierze do Izraela i do Ameryki.

    Tekst został opublikowany w książce Dialog u progu Auschwitz. Wydawnictwo UNUM, Kraków, 2003.

  • Łukasz Kamykowski - Spojrzenie na Auschwitz – polski punkt widzenia

    Łukasz Kamykowski

    Spojrzenie na „Auschwitz” – polski punkt widzenia


    (Oświęcim, Centrum Dialogu, 8.09.2000)

    Pomyślałem, że będzie dobrze nadać mojemu wystąpieniu – zamiast charakteru referatu naukowego – charakter osobistego świadectwa czy wspomnienia o tym, czym był i jest temat „Auschwitz” w moim życiu, opatrując te wspomnienia komentarzem hermeneutycznym, próbującym wydobyć z nich bardziej ogólny sens.

    Wybieram dwa obrazy ze swoich wspomnień i streszczenie dalszej historii spotkań z obozem.

    I.                                            Pierwsze wspomnienie: pamięć dziadka

    Pierwsze wspomnienie sięga wczesnego dzieciństwa, takiego okresu, w którym człowiek zadaje pytanie, dlaczego inne dzieci mają dziadków i babcie, a my mamy tylko jedną „babunię”.

    We Wszystkich Świętych i w Zaduszki chodziliśmy z rodzicami na Cmentarz Rakowicki w Krakowie, gdzie są groby większości zmarłych z naszej rodziny. Był wśród nich także grób rodziców naszego taty i jego siostry; zapalaliśmy na nim świeczki i modliliśmy się za nich. Grobu drugiego dziadka nie było na cmentarzu. Mama prowadziła nas pod niewielki pomnik w kształcie czworobocznego słupa z kulą u góry, do którego były przymocowane metalowymi obręczami takie metalowe jakby wazy na zupę tylko bardziej podłużne (mama mówiła: „urny”); były na nich różne bardzo trudne do przeczytania napisy: „Buchenwald”, „Dachau”, „Sachsenhausen”, „Ravensbrück”... Dokoła tego pomnika paliło się zawsze całe mnóstwo zniczy i świeczek i stało w milczeniu pełno ludzi ze spuszczonymi głowami całkiem nieruchomych – tylko ich twarze migotały od światła lampek. Mama też dawała nam lampki do ręki i mówiła szeptem, żeby je zapalić i postawić obok innych, i bardzo się pomodlić za „Henka”, to znaczy za jej tatę, który był naszym dziadkiem, „bo on tego bardzo potrzebuje”.


    Kiedy pytaliśmy (również szeptem), czy on tu jest, mama kręciła przecząco głową i pokazywała urnę z najdłuższym i najtrudniejszym napisem: „Auschwitz-Birkenau”. „On zginął w obozie, w Oświęcimiu” – odpowiadała; kiedyś (nie tutaj) miała nam opowiedzieć więcej, co to właściwie znaczy.

    Z czasem rzeczywiście dowiedzieliśmy się od niej, jak którejś nocy podczas okupacji przyszło po niego gestapo; wyciągnęli go z łóżka i już go nigdy więcej nie widziała. Babunia (jej mama) poszła następnego dnia na Pomorską na gestapo. Powiedzieli jej, że został wywieziony do Oświęcimia. Potem, mniej więcej po miesiącu, przyszło z obozu zawiadomienie o jego śmierci1. Z czasem udało się im ustalić, że tamtej nocy zbierali wszystkich oficerów rezerwy Wojska Polskiego, którzy byli jeszcze na wolności.

    Do tego, co pamiętam z dzieciństwa, należy jeszcze jedno istotne dopowiedzenie. W tamtych czasach wszystkie szkoły organizowały obowiązkowe wycieczki do Oświęcimia. Mama zawsze znalazła jakieś wytłumaczenie dla wychowawców i nigdy nie dała nam tam jechać z taką szkolną wycieczką; zresztą sama ani z nami nigdy się tam też nie wybrała: „to jest bez sensu”.

    Pierwszy raz byłem więc w obozie dopiero jako student z duszpasterstwem akademickim od Świętej Anny z Krakowa, na nocnym czuwaniu przed dniem beatyfikacji o. Maksymiliana Kolbego. Brałem udział w modlitewnym czuwaniu, w nabożeństwie Drogi Krzyżowej wzdłuż drutów obozu, ale – wierny stanowisku mamy – odmówiłem „zwiedzania muzeum” następnego dnia.

    Pierwszy komentarz


    To, co opowiedziałem, tak jak sam pamiętam, to oczywiście tylko jednostkowy przykład tego, jak w Polsce pamięta się Oświęcim, z czym się on kojarzy średniemu pokoleniu. W różnych rodzinach wspomnienia będą różne. Można jednak pokusić się o uogólniający komentarz, zwracając uwagę na pewne cechy charakterystyczne tej minirelacji.

    A.                             Wspomnienia rodzinne


    W Polsce hasło wywoławcze «Oświęcim»2 przechodzi nieraz (powiedziałbym: często) przez samo serce rodzinnych wspomnień. Pierwsze skojarzenie Oświęcimia jest z kimś bliskim, kto tam zginął; ewentualnie - przeżył. Tak było przynajmniej do mojego pokolenia dzisiejszych pięćdziesięciolatków (i jeszcze trochę młodszych). Nasi rodzice sami dobrze wiedzieli, czym jest Oświęcim: sami chcieli to przekazać dzieciom; widzieli to jako swój trudny obowiązek, w którym jednak nikt nie miał prawa ich wyręczać. Taki przekaz stanowił fundament wszelkiej ewentualnej dalszej wiedzy o obozie. Miał on swoje niezaprzeczalne zalety, ale także swoje braki.

    Przede wszystkim nikt w Polsce nie mógł wątpić o rzeczywistości Auschwitz, nawet jeśli nie dotarł nigdy na miejsce: brakowało w domach ludzi, którzy powinni byli w nich być, a ich nie było. Bo nie samo miejsce jest tu najbardziej istotne, lecz pamięć o konkretnych ludziach. Budowała ona podstawowy szacunek i uczyła powagi traktowania spraw związanych z Oświęcimiem. Nie wolno było mówić o obozie w jakikolwiek sposób; nie wolno też było mówić za dużo. W pamięci o zmarłych są rzeczy, które trzeba przemilczeć – zamordowani w nieludzkich warunkach mają do tego prawo jeszcze bardziej niż wszyscy inni zmarli. A oczy tych, którzy przeżyli, potwierdzały wymowę tej prawdy i zniechęcały do stawiania głupich pytań. Może zresztą nie tylko głupich; może i takich, które pozwoliłyby zobiektywizować rodzinne tradycje, zobaczyć je na szerszym tle, zobaczyć je oczyma innych. Zresztą warunki zewnętrzne, w jakich znajdowała się Polska, nie ułatwiały takiej konfrontacji.

    Pewnie nie wszyscy reagowali tak radykalnie, jak moja mama, na przekształcenie byłego obozu w muzeum horroru; przekonanie czy odczucie, że „zwiedzanie” Oświęcimia profanuje tragedię milionów ludzi, nie należało jednak do rzadkości. Tego miejsca nie da się zwiedzać jak pamiątki przeszłości, nawet jak pól bitewnych związanych z chwałą poległych obrońców wolności narodowej. Może nie wystarczy też tylko chcieć wiedzieć, jak to naprawdę było. „To jest bez sensu”; tego, choćby nie wiem ile ustaleń się namnożyło, nie da się zrozumieć. Trzeba czego innego: trzeba się bardzo za nich modlić.

    B.                              Kontekst wiary


    Krąg światła rzucany przez setki lampek otaczających symboliczny pomnik ofiar hitlerowskich obozów na cmentarzu wyznaczał od początku dla mnie i – myślę – dla większości Polaków jedyne możliwe miejsce spotkania z tamtą przeszłością. Temu, co się stało, można stawić w sensowny sposób czoła tylko w kontekście wiary. Wiara, choć w każdym ludzkim sercu chwiejna jak pojedynczy płomyk świecy na listopadowym wietrze, zbiera ludzi w krąg, który osłania ich światełka od wiatru i stwarza przestrzeń, w której się milczy o tym, o czym nie da się mówić, już nie samemu – lecz z Bogiem. A przez to i z tymi, którzy są u Boga. Wtedy milczy się już nie o zdarzeniach, których nic nie odwróci, lecz o nich – o bliskich i dalekich, którzy są w Jego ręku i dla Niego – żyją. Wtedy można zrezygnować ze zrozumienia wszystkiego, nie rezygnując z dalszego życia.

    Ten podstawowy krąg światła rozświetlały dodatkowe światła świadectwa męczenników, którzy potwierdzali swym heroicznym wytrwaniem słuszność trwania w kręgu wiary. Mówiły o tym, że Bóg podtrzymuje i potwierdza tę postawę. Pierwszym, o którym rozchodziła się wieść z ust do ust (oficjalnym środkom przekazu w rękach komunistycznej władzy nie zależało na takiej propagandzie) był ojciec Maksymilian Kolbe. Jego ofiara za współwięźnia konkretyzowała nadzieję, że człowieczeństwo jest jeszcze możliwe i że trzeba go szukać i bronić właśnie na linii wiara – nadzieja – miłość. Było to ważne w czasach, kiedy terror, choć stosowany według innych reguł ideologicznych i słabnący z dziesięciolecia na dziesięciolecie, stanowił nieodłączny kontekst myślenia o własnym losie i własnym człowieczeństwie dla każdego, kto nie bał się myśleć. Dlatego ojciec Maksymilian (na długo zanim został przez Kościół oficjalnie beatyfikowany, a potem kanonizowany) stał się w Polsce podstawowym kluczem do pytania o Oświęcim. Dołączające się później wieści o innych bohaterach obozów: doktorze Korczaku, Stanisławie Leszczyńskiej, Edycie Stein, były przyjmowane według tego samego klucza, bez pytania o przynależność wyznaniową: chodziło o wiarę w Boga i w człowieka, o nadzieję dla człowieka.

    Taka linia myślenia o Oświęcimiu była dla mnie jedyną możliwą do przyjęcia aż do końca lat siedemdziesiątych; jej ukoronowaniem jest inne przeżycie, które chcę tu wspomnieć.

    II.                                          Drugie wspomnienie: Msza papieska w obozie

    Drugie wspomnienie pochodzi z pierwszych miesięcy mojego kapłaństwa, z czerwca 1979 r.

    W ramach pierwszej pielgrzymki do Polski niedawno wybranego papieża Jana Pawła II była przewidziana także Msza święta w obozie oświęcimskim. Neoprezbiterom, do których należałem, polecono dostać się na własną rękę do Oświęcimia, by pomóc podczas tej Mszy rozdawać Komunię świętą. Mimo różnych trudności udało mi się dostać na czas na wyznaczone miejsce, zapełniające się coraz gęściej pielgrzymami cisnącymi się wśród ruin baraków na obrzeżach obozu Birkenau.


    Wielu analizowało już papieską homilię z tej Mszy. Ja z niej wtedy niewiele zapamiętałem, oprócz tego, co nadawało szczególny ton całej celebracji: wielkiego szacunku dla wszystkich ofiar tego obozu, kimkolwiek byli. W mojej pamięci pozostał na zawsze przede wszystkim obraz udzielania Komunii świętej tej ogromnej rzeszy żyjących w miejscu stworzonym dla masowej śmierci i rosnąca świadomość: Bóg nie da śmierci ostatniego słowa. Było to doświadczenie upartej wierności Boga, która każe Mu iść niestrudzenie ku ludziom, gdziekolwiek się znaleźli, jeśli tylko ich wiara stwarza Mu przestrzeń przyjęcia od Niego znaku określonego Jego zbawiającym Słowem. W Jego imieniu, ostrożnie, by nie zapaść się w jakiś dół po fundamentach baraków lub by nie podeptać rzeczy któregoś z przybyłych na tę Mszę pielgrzymów, szedłem ku szeregom wyciągających się z nadzieją głów, przypominając słowo obietnicy, przyjmując potwierdzenie wiary i podając Chleb Życia. Myślałem z ogromną wdzięcznością o pokorze i cichości Boga, który w taki właśnie sposób okazuje się wierny wobec poniżonych i zdeptanych, umacnia słabych w nadziei, a sprzeciwia się pysze szyderców, morderców, władców tego świata: nie dyskutuje z nimi, nie spiera się, lecz obdarza tym obficiej życiem; boskim Życiem miłości mocniejszej niż śmierć.

    Wiara i nadzieja towarzysząca modlącym się na cmentarzach za zmarłych po obozach, którą zapamiętałem z dzieciństwa, tutaj znajdowała swe potwierdzenie i dopełnienie.

    Sądziłem wówczas, że jest to już ostatnie słowo Boga nad Oświęcimiem, że wszystko, co można było i trzeba było dopowiedzieć o tym miejscu, stało się na moich oczach. Niedługo miałem się przekonać, że tak nie jest. Ale zanim o tym powiem, znów parę słów komentarza do tego niezapomnianego doświadczenia.

    Drugi komentarz


    W tym drugim komentarzu chcę wyjaśnić, dlaczego takie doświadczenie – tak bardzo, można powiedzieć, katolickie i polskie – wydawało mi się całkowicie wystarczające do interpretacji zbrodni wymierzonej przecież w głównej mierze przeciw Żydom i dokonanej z inicjatywy ekschrześcijan rękami wielu chrześcijan3. Dlaczego mam podstawy uważać, że podobnie przeżywała to ogromna większość moich rodaków. Myślę też, że dla wielu do dziś jest to jedyny dostępny im sposób czucia i myślenia o rzeczywistości Auschwitz.

    A.                             Dwubiegunowy świat Polski mojej młodości


    Całe moje dziecięce i młodzieńcze doświadczenie było związane z Polską rządzoną przez narzuconą wraz z wkroczeniem w 1945 roku wyzwoleńczej Armii Czerwonej ekipę komunistyczną, narzucającą społeczeństwu swój światopogląd, swą jedynie słuszną ateistyczną ideologię. W tej sytuacji cały świat był podzielony na dwa obozy, na „my” i „oni”: my – wierzący, Polacy, katolicy, ludzie uczciwi; i oni – czerwoni, komuniści, ateiści, względnie karierowicze, którzy się sprzedali władzy¼ Był świat wiary – i świat niewiary; świat liczący się z Bogiem i świat budowany przeciw Bogu.

    Nie chodziło przy tym o to, czy w praktyce ten podział jest całkiem ostry. Owszem, wiadomo było że nie; nawet że strefa szara jest dość rozległa. Oczywiście wśród „wierzących” też są „ludzie i ludziska”; oczywiście wśród „niewierzących” też się trafiają całkiem porządni; są tacy także wśród „Ruskich”, a nawet (ponoć) trafiali się i wśród Niemców.

    Chodziło o to, że podstawową kwestią było to, czy Bóg jest, czy Boga nie ma i trzeciej możliwości naprawdę nie było widać, a wszystko inne w interpretacji świata było już tylko konsekwencją (wydawało się prostą) tej pierwszej kwestii. Teoretycznie było wiadomo, że świat wiary nie jest całkiem jednorodny: że są (gdzieś) chrześcijanie innych wyznań, że są (gdzieś) wyznawcy innych religii, na przykład wierzący Żydzi. Ale w codziennej rzeczywistości nie spotykało się ich, wyobrażało się więc ich sobie na własny obraz, nie traktując teoretycznych różnic bardziej poważnie, niż różnic w strojach, w zwyczajach. W tej perspektywie podświadomie porządni Żydzi4, którzy (też) zginęli w obozach, to byli tacy trochę tylko inni Polacy, trochę inni katolicy: wierzyli w Boga, modlili się idąc na śmierć. Natomiast Niemcy, którzy napadli na Polskę w 1939 roku (tylko ci przez długi czas byli realnie obecni w naszej codzienności poprzez pamięć pokolenia rodziców i dziadków), byli po prostu gorszą jeszcze od komunistów wersją ateistów5. Zamęczyli po obozach tylu księży! Zupełnie nie przychodzili na myśl w innej roli, kiedy się myślało o wierze czy o Kościele. Pamiętam, że gdy (jako czternastolatek) musiałem w szkole zmierzyć się z problemem, jaki dla wielu stanowił (dla wielu naprawdę, dla innych na niby – ze względów propagandowych) list biskupów polskich do biskupów niemieckich o przebaczeniu, jednym z moich odkryć6 było: to oni (Niemcy) też mają biskupów (= są wierzący!?).

    Wracając po tej dygresji do tego, co mówiłem o doznaniu pełni w czasie papieskiej Mszy w obozie, łatwiej może zrozumieć, że łącząc się duchowo według katolickiego rytu z Bogiem żyjącym, dla którego wszystko żyje i który ożywiał oto do nadziei rzeszę wierzących, nie widziałem jej w żaden sposób w przeciwstawieniu do rzeszy pomordowanych, owszem – to była dla mnie, dla nas, żywa kontynuacja tego świata wierzących, który bezbożni usiłowali unicestwić. Bóg ujął się za swoim ludem.

    B.                              Polska wersja pamięci o obozie


    Dla dopowiedzenia, dlaczego hasło „Auschwitz” budzi tak inne skojarzenia tu u nas niż gdzie indziej, potrzebna wydaje się też dygresja druga z tamtą pierwszą powiązana i zrozumiała na jej tle. Polacy mają własną tradycję oświęcimskiego obozu; mieli ją już zanim dowiedzieli się o związku Auschwitz z zagładą Żydów, a nawet zanim się ona dokonała. „Tylko świnie siedzą w kinie, a Polacy w Oświęcimie” – wypisywali ludzie podziemia (nawołując do bojkotu) na murach tych kin, które „wyższa rasa” zostawiła w Generalnej Guberni dostępne dla ludności niegermańskiej, już wtedy, gdy obóz koncentracyjny Auschwitz służył szerzeniu terroru w podbitym kraju, a zanim stał się obozem zagłady przede wszystkim Żydów. Zagłada (jak pamiętam z opowieści zasłyszanych w dzieciństwie) kojarzyła się pokoleniu moich rodziców raczej z utworzonymi przez Niemców gettami i ich „likwidacją”; najważniejszym jej symbolem w naszym odczuciu było powstanie w getcie warszawskim. Natomiast Oświęcim kojarzył się z niemiecką okupacją Polski, z ponowną, podjętą przez Hitlera, próbą wymazania naszego państwa z historii i życia Europy, z bohaterstwem tych, którzy w najbardziej nieludzkich warunkach nie dali się złamać, a także (choć niejasno, w tle) – z pamięcią o tych, których złamano, zanim zabito. Jakoś było też wiadomo, że potem szły tu także z całej Europy, w bydlęcych wagonach, transporty ofiar prosto do gazu. Kim byli ci ludzie? Tymi, przeciw którym rozszalał się obłęd bezbożnej Trzeciej Rzeszy – także Żydami, ale w jakiej mierze – tego się nie wiedziało.

    C.                              Komunistyczne rozmycie prawdy


    Odkrycie całej prawdy o Auschwitz w warunkach PRL-u było tym trudniejsze, że choć powszechnie miało się świadomość jakiejś manipulacji komunistycznej danymi o obozie (wyolbrzymienie roli więźniów – komunistów w obozowym ruchu oporu), nie było możliwości obiektywnej weryfikacji. Dało się stwierdzić, że wersja upowszechniana oficjalnie, na przykład w szkole, nie pokrywa się całkiem z tym, co przekazywało starsze pokolenie; lecz obraz, który mógł być przeciwstawiony masowej propagandzie, opierał się na jednostkowych wspomnieniach, w których najczęściej obóz koncentracyjny przesłaniał miejsce totalnej zagłady i które nie operowały żadną statystyką. Z konieczności utrwalało to wiarę w podstawowe „dane” liczbowe upowszechniane propagandowo: cztery miliony ofiar ze wszystkich krajów podbitych przez Niemcy, bez zwrócenia uwagi, że we wszystkich tych krajach chodziło w pierwszym rzędzie o eksterminację Żydów.

    III.                                        Dalsza historia: wiele oblicz Oświęcimia

    Niedługo po owej pamiętnej pielgrzymce Jana Pawła II do Polski moje spojrzenie na sprawę Oświęcimia zaczęło się szybko zmieniać. Było to wszakże związane z nietypową dla Polaka w tamtym czasie sytuacją. Latem 1979 roku wyjechałem na kontynuację studiów teologicznych do Rzymu.

    Wkrótce po przyjeździe do Włoch spotkałem się po raz pierwszy z poważnie stawianym zarzutem, że liczba ofiar obozu jest grubo przesadzona; próbując uzasadnić swe niezachwiane dotąd przekonanie w oparciu o posiadane dane, po raz pierwszy zauważyłem w nich luki nie pozwalające na przekonywującą argumentację. Z drugiej strony nie mogłem się zgodzić z proponowaną minimalizacją oświęcimskiej tragedii. Raz postawiony znak zapytania w sprawie, która nigdy nie była mi obojętna wyostrzał moją uwagę, ilekroć nadarzała się sposobność dowiedzenia się czegoś nowego; uzupełnienia dotychczasowego punktu widzenia.


    Najważniejszą i dość dla mnie nieoczekiwaną okazją stało się (już po powrocie do Polski) zetknięcie z myślą szwajcarskiego teologa katolickiego Ch. Journeta. Szukając teologicznego tematu o Kościele, zauważyłem w jego myśli punkt zwrotny w momencie, kiedy dotarła do niego wiadomość o zagładzie Żydów w krajach podbitych przez Trzecią Rzeszę, w szczególności o Auschwitz (latem 1944 roku). Było to spojrzenie z innej perspektywy, niż ta, w której wyrosłem, ale spojrzenie, które brało Auschwitz poważnie. Wynikała z niego konieczność przemyślenia relacji między Izraelem a Kościołem. Zacząłem się przyglądać temu tematowi7.

    Moje studia nad relacją Izrael – Kościół rozpoczęły się na parę miesięcy przed tym, jak uwagę opinii publicznej przyciągnęła sprawa Karmelu w Oświęcimiu. Zaraz potem powstała przy Episkopacie Polski pierwsza instytucja do dialogu z Żydami: brałem udział w zorganizowanym przez nią colloquium w Krakowie i Tyńcu. Wkrótce przyjechał do Polski ks. Manfred i poznaliśmy się. Wszystko to pokazywało sprawę Auschwitz z nowych stron¼

    Komentarz końcowy


    Ta historia, jak widać z mojej tu obecności, jest dla mnie – podobnie jak dla Państwa – wciąż żywa i otwarta. Wiem, że moje spojrzenie nie jest już takie, jak większości rodaków, którzy nie przeszli etapu przedstawionego w ostatnim odcinku powyższych wspomnień. Myślę jednak, że mimo dystansu, jakiego dzięki temu etapowi nabrałem do ujęcia „polskiego”, do jego jednostronności, nie sprzeniewierzyłem się w tej prezentacji jego istotnym cechom. Myślę też, że jasno przedstawiłem, iż nadal jest mi ono tak bliskie, że każde moje myślenie o Auschwitz wywołuje je we mnie: ów etos respektu dla tamtych ludzi i ich dramatu wyniesiony z polskiego domu. Mam nadzieję, że w jakiejś mierze pomogłem także Państwu zrozumieć tę perspektywę, która – rozumiem – dla wielu z Państwa może być nowa, a jednocześnie ważna dla zrozumienia tła pewnych napięć, tworzących się wciąż jeszcze wokół obozu.


    [1] Z datą: 27 maja 1942 roku.

    2 Stosunkowo późno zaczęto rozróżniać konsekwentnie: Oświęcim – miasto; Auschwitz – obóz.

    3 Główni ideologowie i szefowie hitlerowskiego aparatu świadomie zapierali się chrześcijańskiej (ewangelickiej lub katolickiej) wiary swoich domów rodzinnych; prości „wykonawcy rozkazów” nie mieli takiej świadomości.

    4 Naprawdę nie wiedziało się o ich odmienności wiele więcej ponad to, że nakładali czapki tam, gdzie inni je zdejmowali i na odwrót.

    5 Trudno ich sobie było wyobrazić inaczej niż w mundurze.

    6 Mówiąc o odkryciu, mam na myśli konieczność wzięcia na serio pod rozwagę, czegoś co było dotąd tylko informacją zasłyszaną i teoretycznie przyjętą do wiadomości.

    7 Zachęcony do tego także przez moich mistrzów w dziedzinie teologii fundamentalnej: o. René Latourelle’a SJ i ks. Adama Kubisia.


    Tekst został opublikowany w książce Dialog u progu Auschwitz

    Wydawnictwo UNUM, Kraków, 2003.

  • Michael Signer - The Image of Man after Auschwitz

    Michael A. Signer, University of Notre Dame



    The Image of Man after Auschwitz: Imago Dei?

    (Oswiecim, Centre for Dialogue and Prayer, 4.10.2002)


    Introduction: The Situation of Our Times

    Theological reflection at the edge of Auschwitz is an act of rebellion. Many people who visit this place would surely claim that everyone who looks upon the grounds of Auschwitz-Birkenau or other sites of death camps should paraphrase Theodore Adorno who said, “Poetry after Auschwitz is barbaric.” To speak of God in a place where human beings murdered babies and separated mothers from children is surely an obscenity. The site of such calculated cruelty should be sheltered from all speculation about the source of life and goodness. One might not exclude the possibility of prayer at Auschwitz. Prayer indicates our ability to commemorate and honor those who have died. In prayer we express our desires and our hopes. However the luxury of speculating about the role that the divine might have played in this very place more than fifty years ago separates us from those who committed atrocities as well as those who were the victims of those tortures and execution. Theology is the mark of individuals who have food in their stomachs and a place to rest their heads at the end of a long day. The ability to think about this place and in this place provides an escape or even a numbing of the raw feelings that we have when we consider what those who walked on these paths and stood in the long lines for the Appell might have suffered.

    To come to Auschwitz and speak among these ruins is to come in search. What happened in this place and in the other death camps has wounded the world. We are searching for some trace or some hint about why it happened. We strain our eyes to see what they might have seen. We attune our hearts to feel what they might have felt. In the end, we are doomed to failure. Our comfortable conditions, and our moments of deliberation are separated by the abyss of the loss of their presence and their counsel. Our religious and intellectual lives are surely not theirs. The Christian and Jewish worlds today---in the synagogues and the Churches are very different from the world they new. If Jews and Christians engaged in human relationships before the Shoah it was because of their engagement as human beings and not because their religious communities promoted it. The movement of Jews and Christians toward mutual understanding is part of the post-Shoah world; part of a major re-thinking of the nature of Catholic theological identity buried deeply in the documents of the II Vatican Council. Many Catholics have still not heard the “good news” proclaimed by Nostra Aetate in 1965 nor the message of hope delivered by Pope John Paul II that Jews must become a “blessing to one another and then a blessing to the world.” Within the Jewish community there is only the beginning of trust. As Klaus Kienzler has pointed out the trust is very fragile and brittle. World political events stretch the very thin cord of friendship between us very tightly. One might conclude that the new relationship between Christians and Jews is simply an illusion or a temporary flash of light that will fade because its foundation is a response to a temporal political situation and not the true message of our mutually exclusive claims to faith in the God of Abraham.

    My reflections on the “Image of Humanity after Auschwitz: Imago Dei?” are offered despite the warnings of mistrust and the fragile thread of friendship between our two religious communities. I might add that they are offered at a point in the historical relationship between our three nations: Poland, Germany and the USA that is also very tense. The clouds of war are gathering around us. Some of the rhythms of language resonate with what we have all heard before: “An unprecedented danger faces us. We must stop it before it destroys us.” Human beings have something precious that they wish to preserve and protect---indeed what they treasure is something that they value enough to make a sacrifice of their lives to uphold. The thought that in a few months the United States of America may launch its first pre-emptive attack in a war of global scale also is at the foundation of my reflection on the “Image of Humanity.” We would seem to find our image reflected in the words of the biblical preacher Koheleth (Ecclesiastes) who provides the Scriptural lection for the Feast of Sukkot. He puts it all very simply “There is no advantage of the beast among the human being.” There is nothing for human beings that set them apart from the animals. Our daily newspapers and the despair that they bring us force us again to the words preacher who tells us “Vanity of vanities. All is vanity and striving after the wind. One generation comes and one generation goes and there is nothing new under the sun.” Fifty-seven years after the last crematoria were blown up here in Auschwitz and hundreds of prisoners were marching through the snow and the mushroom cloud of Hiroshima flashed in the heavens, we may soon witness battle fields of devastation. Darkness covers the face of the deep. Humanity is at the edge of observing itself mirrored in the story of the creation of the cosmos as it was narrated in the book of Genesis.

    Auschwitz: The Counter-Narrative of Creation

    The first chapters of the book of Genesis present a series of acts that move forward and backwards. Darkness emerges out of chaos and by the verbal act of the divine light is created and separated from it. The divine speech-acts bring the cosmos and the created world into being with a pause at each step where these newly created objects are considered “good.” As the final act God creates human beings

    1:26 Then God said, "Let us make man in our image, after our likeness; and let them have dominion over the fish of the sea, and over the birds of the air, and over the cattle, and over all the earth, and over every creeping thing that creeps upon the earth." 1:27 So God created man in his own image, in the image of God he created him; male and female he created them. 1:28 And God blessed them, and God said to them, "Be fruitful and multiply, and fill the earth and subdue it; and have dominion over the fish of the sea and over the birds of the air and over every living thing that moves upon the earth."

    The climax of this creation narrative is the creation of Adam [human beings] in the tselem [image] and demut [likeness] of the divine as male and female. Upon them he bestowed a blessing of rule or caring or possession of all previous. Humans were to be responsible for the new order of the world. There is no need to provide the full account of these early narratives here. We know that the relationship of human beings to God plays a role in the continuing creation stories. Adam becomes the caretaker of God’s creatures. As God now lives in relationship with Adam who is created in the divine likeness and image, God determines that Adam must live in relationship (Gen. 2.18). In a reversal of the act of God’s dominance over him, God brings all of the animals before Adam to see what he would name them. (2:19 So out of the ground the LORD God formed every beast of the field and every bird of the air, and brought them to the man to see what he would call them; and whatever the man called every living creature, that was its name.) The first hint at imago Dei, how human beings are in the image and likeness of God is the fact that Adam uses speech as a form of “rule” of “dominance” over animals. Adam names them and thereby classifies them. By his word the animals and all creation becomes his possession. Let us underline this fact: Speech [dibbur] is the primary indication that human beings are in imago Dei.

    Speech implies our human order to reason. It enables us to record our thoughts in the minds of one generation after another by telling a story. Speech may also be inscribed. It may be written down so that the limits of the human voice can be surpassed and echo in the minds of each and every generation.

    We also know that the opening narratives in Genesis indicate that the close relationship between Adam and Eve (representing both genders of Adam) is quickly broken. Speech binds them together, but Adam and Eve have the capacity for independent thought and their idyllic period in the garden is cut short by attaining knowledge. They in turn find that their familial circle is soon broken. Yet the tie with the divine image is not. In Gen 5:1-3 we learn that, “This is the book of the generations of Adam. When God created Adam, he made him in the likeness of God. Male and female he created them, and he blessed them and named them Adam when they were created. When Adam had lived a hundred and thirty years, he became the father of a son in his own likeness, after his image, and named him Seth.” As the Adam and Eve generated the human family their link to the divine image is affirmed. With the birth of their child Seth, the relationship is stamped with the same word tselem and demut. The violent murder within the first family has its parallel in the narrative of universal destruction in the flood story. Creation is overturned and yet restored through Noah. Even after that destructive experience the idea of humanity created in imago Dei is affirmed. “Whoever sheds the blood of man, by man shall his blood be shed; for God made man in his own image.” (Gen. 9:6) Following upon this commandment, God repeats the same command as in the first chapter of Genesis about humanity and the earth. Ultimately the sign of the rainbow links the promise of the continuing care that God will keep for the earth and all that dwell upon it. Once more, the reader can imply that human beings are to imitate the divine act of caring for the earth.

    Hearing the creation stories in Auschwitz is then a unique experience. When we look out of the windows we can see the world is still with us. There are still animals and trees. The world turns on its axis producing periods of light and dark. However, we also note the interruptions in the earth. The fragments and destruction of the buildings that stood in this place call to mind very different stories than Genesis. For those who are familiar with English literature we have a sense that we have, like Alice in Wonderland, stepped through the looking glass---the mirror. We now inhabit the pale shadows of a counter-world; of a planet that is the counter narrative of Genesis. This is the place that has been called the “Kingdom of Night.”

    Auschwitz is a counter-narrative, an anti-story, an opposition to the narrative of the Torah. The Torah narrates the possibilities of life with the expectation of human mortality and death. Auschwitz was designed and nearly succeeded in being a place that destined human beings to death with life only as a surprising and nearly miraculous outcome. In place of the creation of light, Auschwitz offered only the possibility of darkness. If the purpose of all living things in the cosmos was life; the purpose of every object in this place was death. The image of the “mist that grew up from the earth” in Genesis 2 finds its counter narrative in the smoke that rose up from the smokestacks of the crematoria.

    Let me relate a personal incident that happened in Auschwitz that clearly describes this place as the counter narrative of biblical creation. On my first visit here I walked in Birkenau by the ponds where the ashes were deposited. As my colleague described what we saw he bent down and picked up a small white object. He put it in my hand and said, “This is a bone fragment that floated up from the pond.” I was utterly horrified. It felt as if my hand was burning or I had experienced a charge of electricity throughout my body. The fragment of a human being was in my hand. I could not discern whether it was male or female; Jew or non-Jew; Pole, Russian, Greek, Hungarian. Humanity may have been created from the dust of the earth. We may have intellectual knowledge that we shall all return to the dust. However, this fragment bore silent witness to another reality. This was the fragment of a murdered human being. No prayers had been recited. There was no funeral. There was no tomb or visitation by family. Only by chance had two other members of the human species come upon that fragment. This is the reality of the image of humanity after Auschwitz. She is not dust but ashes. He does not die but is murdered. The microcosmic fragment of bone obscured the magnificent idea that human beings are created in the image of God.

    From the testimony of survivors and the literary grace of writers such as Elie Wiesel we have slowly come to understand that in this place, and in other places in Europe, the image of Adam’s descendants “being fruitful and dominating the earth” was demonically detached from the creation story. His description in the novella Night of the image of the boy hanging dead has been the entry point for generations of American students into the realities of the death camp. Those who have read the concluding paragraphs where he describes the first time he looks at himself in the mirror understand how profoundly the experience of Auschwitz and the march toward the West in the winter and spring of 1945 changes the “image” of humanity. The faceless ghost who stared back at Eliezar was no longer to be recognized as the Tselem Elokim.

    Loss and Restoration: Image of God

    The classic description of what happened to human beings in Auschwitz is the Muselmann. This is the counter-human. His eyes have no light. His body is weak and bent over. The lack of food and sleep has driven him to the edge of sanity. Even the power of speech is diminished. Ironically, the Herrenrasse, and their partners in ruling the camps planned this creation of the human being. These camps were part of a cleansing operation that would result in the purification of society and the creation of a true and humanity restored. Auschwitz was to be an apocalyptic judgment within the boundaries of history. Twisting the narratives of the Scripture to their own purposes, they obscured and debased the nature of language; the aspect of humanity that we earlier indicated marked it is created in the image of God.

    Edith Wyschogrod has written about the debasing of language in her book, Spirit in Ashes: Hegel, Heidegger and Man-Made Mass Death. Auschwitz was created from bricks and mortar, but the idea of Auschwitz and its realization are born in the “prison house of language.” If humanity was marked for a special purpose by naming every creature, then the creation of the “Final Solution” should be defined by the creation of a language which was a very special code. The real references were clear only to those who had the Gnosis, the secret key to the code of language. Let us take some elementary examples. Jews were moved into Ghettos---a fine protective measure. They could be quarantined and not bring about the disease of the polluting blood into the superior races. Slavs were also considered inferior races. They had a purpose in serving the Reich. But there were those who could be considered “Life unworthy of Life.” This category reached beyond the Jews, but the prepared the way of death that would later become the policy that animated the spirit of the Reich. Another term, “Endloesung”—the Final Solution indicated the murder of Jews. However, note that it was a sanitized, clean term that bore no particular reference to the horrors that awaited the Jews. Another example of this secret language is to be found in the term “Umsiedlung” or resettlement. This term permitted the Jews who were removed from the homes and placed in the Ghettos to dream that they would simply be resettled in the East. Transports that left the Umschagplatz in Warsaw for Treblinka moved in the direction of Bialystok in Northeast Poland. There has been lengthy discussion about how Jews engaged in acts of self-deception during the early phases of the war. However, one can hardly accuse people of self-deception if the very language they hear and understand has been translated into a new group of references.

    The biblical narratives of creation reveal a God who is kind but who makes judgments. When human beings turn away from divine there are consequences. They are unpleasant but not destructive. Life continued after the expulsion from Eden. Though Jews and Christians might disagree on the cosmic meaning of the change from the garden to working in the fields to bring forth bread, they would both agree that humanity continued and flourished. Opportunities to repair the strained relationship with God are provided. What is most clear is that the relationship between the biblical God and humanity is that the possibility for repair. The relationship is primary. God promises the sign of the rainbow that humanity and the world will not be destroyed again. However, even in this passage there are certain minimal standards for human beings to observe in order that divine protection remains a possibility.

    From Imago Dei to Imitatio Dei

    The image of humanity in Auschwitz is a counter-narrative to Torah because it was created for the purpose of separation and disconnection. In Auschwitz the reality of everyday life demonstrated that human image was cut off from the imago Dei because the possibility for relationship was shattered. Imagine the arrival at the Ramp. Families who had been ripped away from their homes now experienced the cutting away of their possession and their relationships. Children were separated from their parents; husbands from their wives; and the old from the young. Only appearance of strength assured survival into the next stage of continuing existence. Those destined for death were cut off from their clothing and eventually from light and air being shut into a room where the possibility of oxygen was denied to them. Those destined to work were segregated into areas of quarantine. They too were separated from their clothing and the most personal external part of their being—their hair. Any object or physical connection to the past and future was removed. The only relationship permitted within the Lager was the relationship to non-productive work. Because supplies of adequate food and water were controlled there was a constant need for competition and the requirement to steal for the purpose of self-preservation. During the periods of massive transports from all over the Reich the population of the camp had so many different language groups that communication was nearly impossible. The babble of tongues contributed to another form of separation and abandonment. People could not speak to one another in the same language. Even though the prisoners were packed tightly into groups for the purpose of sleeping, the camp was created so that each of them would eventually be abandoned and alone to face death either in the mechanized form of the gas chambers and crematoria or in the routine of meaningless work.

    Under these conditions Primo Levi has suggested that the categories of “good” and “evil” were inadequate for judging behavior in the camps. He offers an alternative way to describe these human beings who were forced to live in separations: ‘the drowned’ and the ‘saved.’ We should not confuse Levi’s category of ‘saved’ with the metaphysical idea of ‘salvation.’ The saved were those who knew who to survive in a world where relationships were not possible.

    To be human in the image of God implies some form of free will or choice. Segregated and separated, the men and women who lived in the Lager had no choice. They did not choose to come to the camps. They were “selected.” They could not disobey or they would forfeit their lives. Lawrence Langer, an American literary critic, has developed a phrase “choiceless choice” which reminds us how far imago hominis in these places had been separated from its origin in imago Dei.

    How can we describe this separation from the imago Dei. Perhaps the best way would be to consider the biblical prohibition of idolatry. In rabbinic Hebrew the term for idolatry is Avodah Zarah, a worship of an alien deity. The fundamental category error is to turn away from the image of God and substitute another object of worship. In the Hebrew Bible there is a prohibition against substituting any image for that of God. Yet when the Torah and Prophetic books describe what humans apprehend as God, they form a familiar image---the anthropos sitting on a throne or a chariot. Think for a moment of the Song of Miriam at the Sea or of the vision of Isaiah in the Temple. The Rabbis were very careful to restrict speculation about the human likeness of God to an elite group who engaged in contemplative prayer. Their efforts were devoted, for the most part, to demonstrating how the qualities of God were to be imitated by human beings. As God was merciful, human beings were to act mercifully. As God did acts of charity and good deeds, human beings were to do these good deeds. In the non-esoteric teachings of the Rabbis there is a greater emphasis on imitatio Dei than on imago Dei. The Rabbis could therefore maintain a sense of awe and distance from God while emphasizing that human beings were joined to God by the way they acted in the world. The authentic self, being in the world, was a self that imitated the ways of God. In following in the footsteps of God as merciful, long-suffering and forgiving the Jewish people lived in their exile. Fragments of the divine presence were and are part of the principle activity of Jewish life, the study of Torah [the traces of God’s word in human understanding] and in following the path of Torah in daily life. Torah then becomes the true path to relationship with other human beings and with God.

    Martyrdom: What Witnesses to God’s Image?

    We turn now to the next question about the image of Humanity after Auschwitz. We inquire about those who died and those who survived this place. They were separated from their families and their loved ones. Their tormentors encouraged their separation and their competition for the few shreds of food and shelter that would enable them to survive. Did the overwhelming human eros or life-force that urged them to survive express itself only in the idolatry of a self-centered and entirely independent human being? Primo Levi’s description of the “saved” might indicate that this was the case. However, Emil Fackenheim’s philosophical meditation on the Shoah called, To Mend the World, would seem to indicate that there were other paths to survival. These paths may provide us with an opening to see some fragments of the image of God that appeared in this place.

    Time permits me only limited examples. Pelagia Lewinskaya reports that every day there was an individual who carefully washed herself with a shred of a bar of soap. Our eyes have seen how bizarre this behavior must have been in this place. Despite the camp supervisor’s obsession with sanitation for the overall operation at Auschwitz, there was no regard for the sanitation of the inmates. They were given only minimum time to take care of their physical needs such as using the toilet. Therefore, the effort to wash one’s face or shave one’s beard was a superhuman act of protest. It was a metaphor of resistance to the hail storm of filth that surrounded the life-less life or being toward death in Auschwitz. The second example is of a group of Hassidim who were told to dance for the entertainment of an SS officer. With guns pointing at them, they began to dance in a slow circle. The movement of the body is a sacred activity among the Hassidim. To dance in front of the SS officer was, for them, a form of Avodah Zarah. However, one of them began to sing “Lomis sich iberlebn” [We will survive]. All of the Hassidim took up the melody and began to dance faster and faster. The power of the dance and song frightened the surrounding SS officers. What began as a choiceless choice of being towards death became a hymn of praise and faith. Whenever I retell this incident I wonder whether that Hassid actually made the choice to sing those words or whether the depths of his soul and intuition overcome any rational faculty. The final incident has been narrated by Elie Wiesel, told to me orally by his cousin Eliezar Slomovic [z”l], and is the subject of a book by David Weiss HaLivni, Professor of Talmud at Columbia University. It relates that in Auschwitz one member of a transport had a page of Talmud ripped from the book in his pocket. That page of Talmud became the object of study and devotion by a small group in one of those shelters out there in the field. From the study of this one page, the men were able to reconstruct passages of the Talmud from memory. A parallel and no less valuable incident is the discussion of recipes by women in one of the camps. They argued about how various kinds of cakes were baked and whose mother baked the best Challah for Shabbat. The manuscript of these recipes was written and hidden away after the war.

    In each of these examples we find the imago Dei---the use of speech to make connection and relationships that were covenantal. They indicate that even in an environment where the imago Dei was designed to be replaced by the Imago Hominis Diabolis, there was still the fragile light that pierced the darkness. Auschwitz could not become Eden; the huts where Torah was studied and recipes discussed was not the ark of Noah. But in these stories we can discover traces of what made Adam and Hava’s creation part of the original story—fragmentation and restoration.

    There are some thinkers who propose that overwhelming evil that took place here erases and obscures the few fragments of light. The over-arching narrative of Auschwitz is one of destruction. Human beings who live on after Auschwitz must come and look upon this place only as the site of monstrous evil. My argument would be that all narratives are composed of small fragments. Often these fragments are in conflict with one another or even in opposition to one another. The task of religious communities is to return to all narratives and rebuild or reconstruct them from even the smallest fragment. The secularization of our world after the Shoah is a reaction to its horrors. Those who draw the line from Christian anti-Judaism to modern anti-Semitism to the Nazi state would argue that we are best to be done with all religious communities. However, sixty years of “secular” hegemony have had two advantages. First, our religious communities have had opportunities to engage in serious rethinking [with lots of resistance from within]. Second, secularity seems to have been replaced by a militant religiosity of fundamentalism that shares some of the same ideology that led to Auschwitz—and I dare say the Gulags of the former Soviet Union. Imago Dei is discovered in micro-narratives, in fragments, and in the will of human beings to return to the sources and rebuild. We are called to be God’s witnesses. Let us remember that the Rabbis tell us truth is established on the foundation of two witnesses, and—more important---the Rabbis warn us “not to follow the multitude to do evil. Those who died in the camps and those who survived provide us with testimony to the reality of God’s image lived in the camps. In our own times the word “martyr” has experienced a significant shift of meaning as one who gives testimony to anger and frustration. Rather than dying in witness to God’s name, they kill themselves and others so that their testimony will strike terror---fear not of God, but of humanity. The testimony in the fragmented narratives of the survivors reminds us of what it means to be a witness to the image of God after Auschwitz.

    Tiqqun and Teshuvah: Restoring the Fragments

    Let me offer some words of conclusion that I have learned from Emil Fackenheim. In his thinking about the Shoah, Fackenheim reveals that it offers an opportunity to both Jews and Christians. Auschwitz and the death-camps stand between us and our separate but common pasts. The saving God did not save. Christians may have been saved by taking the sacraments and gained eternal life, but they were not saved from either perpetrating or standing by as their neighbors were led off to the Ghettos and the death camps. Jews were not rescued by their God. Those who were true believer as well as those who had been baptized and accepted a new faith perished together in the crematoria whose ruins lie almost literally at our feet.

    Our task, according to Fackenheim, is one of repair of Tiqqun. Our task is to rediscover the meaning of Imago Dei. To understand that human beings are created in the image of God and that this awesome responsibility means that they can make choices for life or for death. How shall they gain guidelines for this repair?

    Fackenheim urges a process of Teshuvah—of return to our traditions—Jewish or Christian. However, our question is: to what tradition shall we return? Do we seek the tradition that obscures the face of the neighbor who is different? Do we seek a tradition that only emphasizes the universal and obscures the necessity of humans to create communities that require distinct forms of dress, eating, and family habits? If we are to return to our traditions, what guidelines shall we use to assure ourselves that we will not build another Auschwitz and yet destroy another group of human beings whose life is worth less than our own?

    This paper suggests that a profound meditation on Imago hominis and Imago Dei might be the place to begin. If God is no longer all-powerful, then is there another imago dei that might be found? Perhaps. We might consider that God is not only a dynamis—a power; but also a presence, an Ereignis. Prior to Auschwitz we might have emphasized the dynamis---perhaps now the time has come to balance that with a profound search for how the image of God in our lives can mean the presence of God in our lives and seeking out how the presence of God is visible in the lives of others.

    A rabbinic parable to conclude, “The Ways of the Heavenly Ruler are not like the ways of the earthly emperor. An earthly emperor strikes a coin and the image of the emperor is exactly the same on each coin. Not so the Holy One. The Holy One stamps the divine image on each and every human being---and the image on each is different.”

  • Łukasz Kamykowski: Co nas obchodzi Auschwitz?

    Ks. Łukasz Kamykowski


    Co nas obchodzi Auschwitz?


    (Centrum Dialogu i Modlitwy w Oświęcimiu, 19.03.2005)



    Pytanie w tytule zostało postawione prowokacyjnie w sposób zamierzony. W sposób mniej lub bardziej wyraźny może ono bowiem pojawiać się dziś w Polsce w różnym znaczeniu, w zależności od tego, kim są ci, których ono nurtuje. Warto je sobie wyraźniej uświadomić, gdyż wybór tekstów, stanowiących materiał do naszej refleksji, jest próbą szukania odpowiedzi pogłębiającej rozumienie wagi tego miejsca dziś.


    To tak dawno temu


    Po pierwsze, dla młodego pokolenia wątpliwość coraz bardziej wynika z samego upływu czasu: mogą sobie myśleć: „To tak dawno temu. Życie toczy się dalej, są nowe problemy, nowe dramaty ludzkie; mało kto już to pamięta”. Rzeczywiście, coraz mniej jest wśród nas takich, których by to dotykało z odczuwalnych względów rodzinnych (jako tragedia rodziców, czy nawet dziadków). Coraz bardziej wydaje się to rzecz dla historyków, którzy zresztą w ostatnich dwóch dziesięcioleciach dość gruntownie zmienili nasz obraz tego obozu. Ponieważ nie jest to sprawa naszego pokolenia, łatwo nam myśleć, że te czasy już minęły – nie my jesteśmy temu winni, co się tu stało. Może oburzać łączenie nas z tą ogromną winą z odległej już przeszłości i łatwo nam wzruszać ramionami: nie my jesteśmy winni tej krwi.


    Nie myśmy temu winni: nie my – chrześcijanie


    Ale w polskim kontekście próba odcięcia się, puszczenia w niepamięć tego, czym jest były obóz Auschwitz-Birkenau może mieć też inne podłoże. Można nie chcieć przyjąć odpowiedzialności za tę przeszłość w ramach własnej społeczności wyznaniowej lub narodowej.


    Z jednej strony oburza nas łączenie Auschwitz z odpowiedzialnością chrześcijańską – pamiętamy w Polsce na ogół dobrze, że ginęli tu księża, zakonnice – pamiętamy św. Maksymiliana i św. Teresę Benedyktę. Auschwitz dla nas – to dzieło ateistycznego nazizmu, kpiącego z chrześcijaństwa i judaizmu, nienawidzącego Boga Objawienia. Inaczej niż w Niemczech, nie dociera do naszej świadomości, że wielka liczba wykonawców zbrodniczych planów Hitlera i jego ekipy to nasi współwyznawcy, którzy nigdy w sposób świadomy nie wyrzekli się swojej przynależności chrześcijańskiej czy to ewangelickiej, czy to katolickiej.


    Nie myśmy temu winni: nie my – Polacy


    Z drugiej strony – absolutnie nas oburza łączenie zbrodniarzy z Auschwitz z odpowiedzialnością Polaków – nasi przodkowie byli więźniami – „męczennikami Oświęcimia”… Oświęcim był dla nas przez parę dziesiątków lat wręcz jednym z głównych symboli losu naszego narodu w okresie hitlerowskiej okupacji i jako taki był dla nas czymś niezmiernie ważnym. Pamiętaliśmy obóz Auschwitz tylko przez pryzmat tego, czym był w pierwotnym zamierzeniu i początkach realizacji: narzędziem terroru i ujarzmienia świeżo podbitego narodu. Mieliśmy raczej mgliste wyobrażenie tego, czym stał się w dwa lata potem: głównym narzędziem zagłady Żydów…


    Nie nas tu mordowano: to chodziło o Żydów


    Ale ostatnie wyjaśnienia historyków, zachwiawszy ten nasz obraz przez uściślenie statystyki ofiar, spowodowały jeszcze jedną przyczynę możliwego dystansu Polaków wobec sprawy Auschwitz: skoro 90% ofiar to Żydzi – Auschwitz przestaje być symbolem męczeńskiej Polski naszych przodków – lepiej zwrócić się ku Katyniowi, łagrom Syberii i Kazachstanu – symbolom tego, o czym o wiele dłużej trzeba było milczeć – a co do Oświęcimia – bronić ewentualnie tylko tego, żeby Żydzi nie zawłaszczyli całkiem tego symbolu i pamięci, bronić tu tylko „własnych interesów narodowych”.


    Mówi Pismo, mówią ludzie:


    Uświadomiwszy sobie wszystkie te (a może też inne) wątpliwości, czy nawet czując je jakoś w sobie, możemy przejść do drugiej części, która ma pomóc z kolei w szukaniu odpowiedzi: dlaczego Auschwitz wciąż nas obchodzi: jako ludzi przede wszystkim, jako chrześcijan, katolików, Polaków…


    Nie będzie to gotowa odpowiedź wprost, lecz zaproszenie do wysłuchania paru świadectw. Będzie to, przede wszystkim, świadectwo Pisma Świętego, ale komentowane glosami ludzi, dla których Oświęcim – Auschwitz jest z różnych powodów ważny: jako osobiste doświadczenie, jako wspomnienie spraw rzutujących na ich życie, jako symbol najważniejszych spraw ludzkich. Niech wsłuchanie się w harmonię i dysonanse tych głosów poprowadzi nas w głąb nas samych i pomoże każdemu z nas budować swoją odpowiedź: „Co mnie to wszystko obchodzi?, Co dla mnie dziś to znaczy?”


    Rdz 4, 1-10


    Mężczyzna zbliżył się do swej żony Ewy. A ona poczęła i urodziła Kaina, i rzekła: Otrzymałam mężczyznę od Pana. A potem urodziła jeszcze Abla, jego brata. Abel był pasterzem trzód, a Kain uprawiał rolę. Gdy po niejakim czasie Kain składał dla Pana w ofierze płody roli, zaś Abel składał również pierwociny ze swej trzody i z ich tłuszczu, Pan wejrzał na Abla i na jego ofiarę; na Kaina zaś i na jego ofiarę nie chciał patrzeć. Smuciło to Kaina bardzo i chodził z ponurą twarzą. Pan zapytał Kaina: Dlaczego jesteś smutny i dlaczego twarz twoja jest ponura? Przecież gdybyś postępował dobrze, miałbyś twarz pogodną; jeżeli zaś nie będziesz dobrze postępował, grzech leży u wrót i czyha na ciebie, a przecież ty masz nad nim panować. Rzekł Kain do Abla, brata swego: Chodźmy na pole. A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go. Wtedy Bóg zapytał Kaina: Gdzie jest brat twój, Abel? On odpowiedział: Nie wiem. Czyż jestem stróżem brata mego? Rzekł Bóg: Cóżeś uczynił? Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!


    Głos 1


    Prace nad organizacją dzielnicy żydowskiej zbliżają się ku końcowi. […] Rozpoczęła się wędrówka ludów. Wyprowadzają się dawni lokatorzy, przeklinając na równi hitlerowców, jak i Żydów za kłopoty związane z wysiedleniem, Do getta ściągają z centrum Krakowa i okolicy wozy drabiniaste i małe, ręczne wózki dziecięce, wiozące ubożuchne mienie wysiedleńców. […] W kilkanaście dni później zjawiły się brygady murarzy. Stawiali mur. […] Mur rośnie. Patrzyłem na tępe, beznamiętne twarze murarzy, na twarze ludzi ze strony jeszcze względnie wolnej i ludzi, którzy za parę dni będą odcięci od świata. Mur co dzień wyższy. Z Krakowa przychodzą wędrówki gapiów. Nurtują w nich sprzeczne uczucia. Zauważyłem pewnego razu, jak z grupy widzów „aryjskich” wysunęła się jaskrawo ubrana stara kobieta. Wzięła do rąk cegłę, i , unosząc ją teatralnym gestem, zawołała: „Niechże i ja przyczynię się do wytracenia tego plemienia!”. Położyła cegłę na murze. Jedni z patrzących na tę scenę śmiali się, inni odwracali z się niesmakiem i odchodzili[1].


    Głos 2


    Człowiek zniewolony zmuszony był dokonywać ciągle i na każdym kroku wyborów moralnych, i to wyborów zasadniczych, choć niekiedy w sprawach drobnych. „Musiałam zbudzić około 150-200 więźniarek – wspomina żydowska więźniarka funkcyjna – które nie chciały się pogodzić z rzeczywistością dnia (…) Ściągałam więc koce z leżących, krzycząc: wstawać! – ciągnąc, a nawet bijąc. Raz uderzyłam kogoś i ta osoba spojrzała na mnie. Była to jedna z przyjaciółek mojej matki. Przeprosiłam ją, było mi strasznie nieprzyjemnie, ale musiałam to robić… Musiałam dokonać wyboru […] Trzeba pamiętać, iż w warunkach egzystencji obozowej więzień był osłabiony brakiem pożywienia, snu, wyczerpany pracą nad siły, nierzadko schorowany, i jego reakcje były zwolnione, na wpół senne, i tylko krzyk mógł zmusić go do odpowiedniego działania. „A i to nieraz zawodziło i wtedy trzeba się było naprawdę powstrzymywać się ze wszystkich sił, żeby nie uderzyć […] Sam nieraz tego doświadczałem, że ręka świerzbiała i pięści same się zaciskały, gdy wygłodniały i niewyspany wpadałem w złość”[2].


    Głos 3


    Wiosną 1942 roku spowodowano katastrofę niemieckiego pociągu koło Bochni. Niemcy węszą wspólny front polsko-żydowski. Rozbić go za wszelką cenę. Znów represje. W Płaszowie ustawiono szubienicę, 26 czerwca 1942 roku wieszają siedmiu ludzi, Polaków i Żydów. Kto katem – łatwo się domyślić, znając psychologiczne metody okupanta. Żyd, odeman Feiler, sprawnie dokonał egzekucji. A „szczekaczki” GG-Rundfunk w całym mieście i okolicy nadają audycję za audycją: „Żydzi wieszają Polaków”. „Żyd – wesz – tyfus plamisty”. Ogromny odeman Feiler, rzeźnik z zawodu, miał potężny, ochrypły głos, był dobroduszny i głupi. Pił czysty spirytus szklankami. […] Przy czwartej powie ci, że życie to bezsens, że nie masz na nie wpływu. Niesie cię z prądem, jak chce, nie jak ty chcesz. Ale sens – to śmierć! Gardłowy rechot imituje śmiech. „Mnie los wybrał, by niewinnym zadawać śmierć! Widzicie – to jest życie”. Ryczący śmiech przechodzi w gwałtowny szloch[3].


    Głos 4


    Byliśmy umarli na skutek grzechu (por. Ef 2, 5) — tak św. Paweł opisuje sytuację człowieka bez Chrystusa. Oto dlaczego Syn Boży zechciał przyjąć ludzką naturę, wyzwalając ją z niewoli grzechu i śmierci. Człowiek codziennie doświadcza tej niewoli, odczuwając, że jej najgłębsze korzenie tkwią w jego własnym sercu (por. Mt 7, 11). Czasem przejawia się ona w formach dramatycznych i niezwykłych, na przykład poprzez wielkie tragedie XX w., które tak głębokie piętno wycisnęły na losach wielu społeczności i osób, ofiarach okrutnej przemocy. Przymusowe wysiedlenia, systematyczna zagłada narodów, deptanie podstawowych praw człowieka to tragedie, które także dzisiaj niestety znieważają ludzkość. Także w życiu codziennym występują wielorakie postaci przemocy, nienawiści, unicestwiania bliźniego, kłamstwa, których człowiek jest ofiarą i sprawcą. Ludzkość jest naznaczona grzechem. Jej dramatyczne położenie uświadamia nam pełen niepokoju okrzyk Apostoła Narodów: «Nie ma sprawiedliwego, nawet ani jednego» (Rz 3, 10; por. Ps 13, 3)[4].


    Lm 2, 18-22


    Sercem wołaj do Pana, lamentuj, Córo Syjonu! Każ płynąć łzom niby rzece zarówno dniem, jak i nocą! Nie zaznaj wytchnienia, niech nie spocznie źrenica twego oka! Każdej nocy wstawaj, lamentuj z początkiem nocnych straży! Wylej – jak wodę – swe serce przed obliczem Pana! Do Niego wznoś swoje dłonie o życie twych dziatek zamorzonych głodem na rogach wszystkich ulic! Racz wejrzeć, Panie, a zobacz, z kim tak postąpiłeś. Czyż mają niewiasty pożywać swój płód, dziatki przez siebie chowane? Czyż w Świątyni Pana mają być zabijani kapłan i prorok? Spoczęli leżąc na ziemi wśród ulic młodzieńcy i starcy, dziewice moje i młodzież moja polegli od miecza! Pobiłeś ich w dzień swego gniewu, zgładziłeś ich bez miłosierdzia. Ty zwołałeś jak na dzień świąteczny zewsząd tych, co grozą są dla mnie, i nie było w dniu gniewu Pana nikogo, kto by uszedł, ocalał; tych, których piastowałam i wychowałam, wróg mój wytracił!


    Głos 1


    Zobaczmy, jaka jest odpowiedź religijnego człowieka na coś, co trudno jest wyrazić słowami. Bo jeżeli tutaj jest nas powiedzmy 40 osób, proszę sobie wyobrazić, ile to jest 400 ludzi. I proszę sobie wyobrazić, ile to jest 4 tys. ludzi. I proszę pomyśleć, ile by to było 40 tys. ludzi – już to jest nam trudno sobie wyobrazić. Albo ile to jest 400 tys. ludzi. […] I są to ludzie, którzy byli dziećmi, którzy mieli rodziców, mieli imię i nazwisko. W pewnym momencie ktoś ładuje ich do wagonów i ciężarówek. Przybywają gdzieś, a ich niewinność myśli jest takiego rodzaju, jak powiedzmy kurczaka, który za chwilę będzie zabity. Żadnego wyobrażenia o tym, co się stanie. I piętnaście minut, czy pół godziny później tej duchowości, tego życia, tego całego mikrokosmosu, o którym mówiliśmy – nie ma. Wszyscy zostali zamordowani: z rodzicami, z braćmi, z wnukami.


    Jesteśmy tutaj, żeby porozmawiać jeszcze o czymś innym. Co jest takiego w człowieku, że jest zdolny po dwóch czy prawie po trzech latach życia w pewnej rzeczywistości, pod koniec swoich zapisków zanotować: „I oprócz wszystkiego wierzę, że ludzie są głęboko dobrzy”. To jest zdanie z dziennika Anny Frank. Tam jest zdanie, które mówi: „Oprócz wszystkiego ja wierzę, że ludzie są dobrzy”. Co kieruje człowiekiem, że jest zdolny nie przez dzień, nie przez tydzień albo miesiąc, ale przez kilka lat żyć w całkowitym strachu i jeszcze zapisać takie zdanie? To jest pytanie, które chciałbym sobie zadać […]


    W Torze jest taki werset, który mówi, że kiedy Żydzi nie będą dobrzy, to Bóg uczyni ester panim (ukrycie twarzy). Rdzeń str jest również w takich słowach jak na przykład misteria. Słowo nistar – misterium oznacza nie coś, czego nigdy nie możemy zrozumieć, ale coś, co jest zakryte, coś do czego nie mamy wglądu. […] Zwykle jako interpretację słowa panim, co oznacza twarz, uznaje się opiekę, doglądanie, opatrzność. […] Zwykła interpretacja tego wersetu brzmi więc: kiedy Bóg odwraca twarz, skrywa twarz, ta opieka nie istnieje i wtedy wszystko może się zdarzyć. Zanim powiem, jak interpretuje ten werset – radykalnie inaczej – rabi Kalonimus Kalman Szpira, pragnę przypomnieć, że jest to człowiek, który przebywa w warszawskim getcie prawie od samego początku. Chodzi ulicami i widzi, jak ludzie tam umierają. Żyje tam i co święto, i co szabat, przemawia do ludzi w synagodze. […] Wróćmy do Piaseczne Rebe i do tłumaczenia tego wersetu, że Bóg odwraca swoją twarz. Rabi Kalonimus Kalman Szpira w takim miejscu jak warszawskie getto i w takim czasie jak rok 1943, mówi (i to jest naprawdę radykalne tłumaczenie tego wersetu): Bóg się odwraca nie dlatego, że jest zły na swój lud, ale: Bóg odwraca swoją twarz, bo Bóg płacze i cierpi za swój lud. Kiedy Bóg płacze, nikt nie może zobaczyć Jego twarzy. […] jest jedna podstawowa cecha narodu żydowskiego, która pozwala takim ludziom jak Anna Frank powiedzieć zdanie: wierzę, że ludzie są jednak dobrzy. Albo która pozwala takiemu człowiekowi jak rabi Kalonimus Kalman Szpira powiedzieć, że Bóg jest bardzo przejęty tym, co się dzieje. Tych wszystkich ludzi, którzy zostali w tak niewłaściwy sposób pozbawieni życia, łączyła jedna rzecz. I to nie jest wiara, bo wiara jest terminem zbyt wąskim. Myślę, że odpowiednie słowo to ufność. Ufność, że jest sens tego świata, że historia to jest mozaika i że nie od razu wszystko możemy pojąć. My podchodzimy do życia z własną, cichą pieśnią głęboko w duszy, którą można określić jedynie słowem ufność. Myślę, że to jest to, co dawało siłę. Dla nas w sensie religijnym jest prawie niemożliwe nie ufać. (Dialog u progu Auschwitz, tom I, s. 121-123)[5].


    Głos 2


    Nasza epoka przeżyła dramatyczne momenty, w których doświadczenie milczenia czy nieobecności Boga, klęski i nieszczęścia, takie jak wojny albo jak pochłaniający wiele niewinnych istot holocaust, pozwoliły głębiej zrozumieć znaczenie symbolu nocy, nadając mu ponadto charakter doświadczenia zbiorowego, stanowiącego element rzeczywistości samego życia, nie tylko pewien etap rozwoju duchowego. […] Człowiek, który doświadcza bólu lub niesprawiedliwości, prawie spontanicznie odczuwa żal do Boga lub wręcz oskarża Go o milczenie lub nieobecność. Ci, którzy nie dostrzegają w Bogu przyczyny radości, czynią Go często odpowiedzialnym za ludzki ból i cierpienie. W inny sposób, ale zapewne z większą głębią przeżywa chrześcijanin mękę utraty Boga lub Jego oddalenie; może nawet czuć się porzucony w ciemnościach przepaści. […] Bóg czasem milczy i ukrywa się, ponieważ przemawiał już i się objawił z wystarczającą jasnością. W końcu doświadczenie Jego nieobecności może być środkiem przekazywania wiary, nadziei i miłości, pod warunkiem, że człowiek otworzy się na Niego z pokorą i łagodnością. […] Boża pedagogia działa w tym wypadku jako wyraz Jego miłości i miłosierdzia. Bóg przywraca człowiekowi poczucie wdzięczności, czyniąc się dla niego darem przyjmowanym w sposób wolny. Kiedy indziej daje mu odczuć cały ciężar grzechu, który jest zniewagą Boga, śmiercią i pustką człowieka. Uczy go także rozróżniania między obecnością i nieobecnością Bożą: człowiek nie powinien kierować się uczuciem upodobania lub niechęci, ale wiarą i miłością. Bóg jest miłującym Ojcem zarówno w godzinach radości, jak i w momentach bólu[6].


    Głos 3


    Bochenek obozowego chleba, zawsze z tej samej formy, powinien być dzielony na cztery części, po jednej dla każdego więźnia. Nigdy tak nie było. Dostawaliśmy nie więcej niż jedną kromkę. Ważyliśmy te kromki, a później jeszcze dzieliliśmy drobinki z chleba, żeby było równo. To była nasza wewnętrzna sprawiedliwość. Mieć własną wagę! Mieć własną wagę! Ja nie mówię tylko o chlebie. Nie o chleb mi tylko idzie…[7]


    Głos 4


    Nie, już nie wciąga mnie ten zdradziecki, okrutny dół śmierci. Nie boję się bólu odkrywanych ran, sensu tych baraków, drutów kolczastych, bram – dawniej bez wyjścia. One są we mnie, ale w inny sposób, na mój sposób i pod moją kontrolą, z mojej woli, z mojej doznanej wtedy prawdy, której nie dam nigdy – na ile mogę dotrzeć do ludzi – wypaczyć, umniejszyć, zbanalizować w jakikolwiek sposób. I wiem, zdaję sobie dokładnie sprawę, że to nie dziś, że to było wtedy, wczoraj – a dziś władzę objęła inna, ludzka rzeczywistość. […] Przyjeżdżam tutaj jak do świętego miejsca. Do pustki mojego baraku, do zakurzonej nary, na której przeleżałam ponad rok i czuję jak głębia owego cierpienia, bólu, strat i mą przynosi zrozumienie sensu i wartości życia – oczyszczenie. Potęgę uczucia, zwycięstwa nad tym, co było tak strasznie nieludzkie, zryw nowych sił twórczych, otwarcia na miłość do ludzi, do świata, do działania dla ich dobra i wiarę, że ono jest możliwe, a życie mimo wszystko jest wspaniałe i piękne. Właśnie dlatego, dlatego to Miejsce, to miasto Oświęcim i obóz pamięci w Oświęcimiu tyle dla mnie znaczą, tyle we mnie budzą uczuć. Poznałam pracujących tu ludzi, kierowników, historyków, przewodników, urzędników. Stali się moimi najserdeczniejszymi przyjaciółmi, jak również pierwsi więźniowie polscy, więźniowie Auschwitz. Przyjeżdżam do nich, jak do swoich najbliższych, jak do domu, do tak bardzo nierozerwalnego z wczoraj i dziś – domu. […] I raz po raz zaznaję tutaj, w tym niesamowitym Miejscu coraz więcej i więcej uznania, oddania – miłości. Często ogarnia mnie uczucie szczęścia, radość życia, ale wtedy zaczynam czuć się winna i zadaję sobie pytanie – Czy mam prawo czuć się tutaj szczęśliwa?… A jednak tak się czuję pośród tych ludzi w Muzeum Oświęcimia – i tak się czuję, gdy chodzę lub jadę ulicami miasta Oświęcimia, w pobliżu obozu, miejsca moich dwuletnich męczarni, zawieszenia między życiem a śmiercią, jak na kruchej, cieniutkiej siatce pajęczyny[8]


    J 3, 1-17


    Był wśród faryzeuszów pewien człowiek, dostojnik judejski, który miał na imię Nikodem. Przyszedł on do Jezusa w nocy i rzekł Mu: — Rabbi, wiemy, żeś jest nauczycielem, który przyszedł od Boga, bo nikt nie może czynić takich znaków, jakie Ty czynisz, jeżeli Bóg nie jest z nim. A Jezus mu odpowiedział: — Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Kto nie narodzi się na nowo, nie może ujrzeć królestwa Bożego. Mówi do Niego Nikodem: — Jak może narodzić się człowiek będąc starcem? Czy może wejść po raz drugi do łona matki i narodzić się? Jezus odrzekł: — Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Kto nie narodzi się z wody i z Ducha, nie może wejść do królestwa Bożego. Co rodzi się z ciała, jest ciałem, a co z Ducha, jest Duchem. Nie dziw się, że powiedziałem: musicie narodzić się na nowo. Wiatr wieje, gdzie chce. Szum jego słyszysz, lecz nie wiesz, skąd przychodzi i dokąd zmierza. Tak samo bywa z każdym, kto się z Ducha narodził. Nikodem odpowiedział: — Jakże to może się stać? Jezus odrzekł: — Jesteś nauczycielem Izraela, a tego nie wiesz? Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci, mówimy to, co wiemy, i dajemy świadectwo o tym, cośmy widzieli, a nie przyjmujecie naszego świadectwa. Jeżeli nie wierzycie, kiedy wam mówię o rzeczach ziemskich, to jakżeż uwierzycie, gdy będę wam mówił o sprawach niebieskich? Nikt nie wstąpił do nieba oprócz Tego, który z nieba zstąpił – Syna Człowieczego. A jak Mojżesz podwyższył węża na pustyni, tak też musi być podwyższony Syn Człowieczy, aby każdy, kto wierzy w Niego, miał życie wieczne. Albowiem Bóg tak umiłował świat, że wydał swego Syna Jednorodzonego, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne. Bóg bowiem posłał Syna na świat nie po to, aby świat potępił, ale po to, aby świat był przez Niego zbawiony.


    Głos 1


    Na mrocznym tle grzechu i ludzkiej niezdolności do wyzwolenia się o własnych siłach jaśnieje pełnym blaskiem zbawcze dzieło Chrystusa: «Jego to ustanowił Bóg narzędziem przebłagania przez wiarę mocą Jego krwi. Chciał przez to okazać swoją sprawiedliwość» (por. Rz 3, 25). Chrystus jest Barankiem, który wziął na siebie grzech świata (por. J 1, 29). Dzielił ludzki los «aż do śmierci — i to śmierci krzyżowej» (Flp 2, 8), aby wyzwolić człowieka z niewoli zła i przywrócić mu pierwotną godność dziecka Bożego. Oto paschalna tajemnica, w której zostajemy odrodzeni! Tutaj właśnie, jak przypomina Sekwencja wielkanocna, «śmierć zwarła się z życiem w przedziwnym boju». Ojcowie Kościoła głoszą, że w Jezusie Chrystusie szatan atakuje całą ludzkość i grozi jej śmiercią, od której jednak zostaje ona wyzwolona dzięki zwycięskiej mocy zmartwychwstania. W zmartwychwstałym Panu złamana zostaje moc śmierci, a człowiek zyskuje możliwość dostąpienia przez wiarę komunii z Bogiem. Temu kto wierzy, zostaje udzielone życie samego Boga poprzez działanie Ducha Świętego, który jest «pierwszym darem dla wierzących» (por. IV Modlitwa Eucharystyczna). Tak więc odkupienie dokonane na krzyżu odnawia wszechświat i urzeczywistnia pojednanie między Bogiem a człowiekiem oraz ludzi między sobą nawzajem[9].


    Głos 2


    W ramach pierwszej pielgrzymki do Polski niedawno wybranego papieża Jana Pawła II była przewidziana także msza święta w obozie oświęcimskim. Neoprezbiterom, do których należałem, polecono dostać się na własna rękę do Oświęcimia, by pomóc podczas tej mszy rozdawać komunię świętą […] Wielu analizowało już papieską homilię z tej mszy. Ja z niej wtedy niewiele zapamiętałem, oprócz tego, co nadawało szczególny ton całej celebracji: wielkiego szacunku dla wszystkich ofiar tego obozu, kimkolwiek były. W mojej pamięci pozostał na zawsze przede wszystkim obraz udzielania komunii świętej tej ogromnej rzeszy żyjących w miejscu stworzonym dla masowej śmierci i rosnąca świadomość: Bóg nie da śmierci ostatniego słowa. Było to doświadczenie upartej wierności Boga, która każe Mu iść niestrudzenie ku ludziom, gdziekolwiek się znaleźli, jeśli tylko ich wiara stwarza Mu przestrzeń przyjęcia od Niego znaku, określonego Jego zbawiającym Słowem. W Jego imieniu, ostrożnie, by nie zapaść się w jakiś dół po fundamentach baraków lub nie podeptać rzeczy któregoś z przybyłych na tę mszę pielgrzymów, szedłem ku szeregom wyciągających się z nadzieją głów, przypominając słowo obietnicy, przyjmując potwierdzenie wiary i podając Chleb Życia. Myślałem z ogromną wdzięcznością o pokorze i cichości Boga, który w taki właśnie sposób okazuje się wierny wobec poniżonych i zdeptanych, umacnia słabych w nadziei, a sprzeciwia się pysze szyderców, morderców, władców tego świata: nie dyskutuje z nimi, nie spiera się, lecz obdarza tym obfitszym życiem; boskim życiem miłości mocniejszej niż śmierć[10].


    [1] J. Aleksandrowicz, Kartki z dziennika doktora Twardego, Kraków-Wrocław 1983, s. 31.

    [2] W. J. Wysocki, Świadectwa życia religijnego więźniów obozów koncentracyjnych, [w: ] Ks. M. Deselaers (red.), Dialog u progu Auschwitz. Tom 1, Kraków 2003, s. 42-43.

    [3] J. Aleksandrowicz, Kartki…, s. 40.

    [4] Jan Paweł II, Orędzie na wielki post 2000, 2 (fragmenty), „L’Osservatore Romano. Wydanie polskie” 21(2000), nr 3, s. 4.

    [5] Rabin S. Pečarič, Niezdolność mówienia, [w: ] Dialog…, s. 121-123.

    [6] Jan Paweł II, List Apostolski Maestro en la Fe, 14-15 (fragmenty), „L’Osservatore Romano. Wydanie polskie” 11(1990), nr 12, s. 6-7.

    [7] M. Kołodziej, Waga, [w: ] Dialog…, s. 64.

    [8] H. Birenbaum, Auschwitz wczoraj i dziś. Czy mam prawo czuć się tutaj szczęśliwa? [w: ] Dialog…, s. 19-20.

    [9] Jan Paweł II, Orędzie na wielki post 2000, 3 (fragmenty), „L’Osservatore Romano. Wydanie polskie” 21(2000), nr 3, s. 4

    [10] Ks. Ł. Kamykowski, Spojrzenie na „Auschwitz” – polski punkt widzenia, [w: ] Dialog…, s. 109-110.

  • Manfred Deselaers, Perspektywa sprawców - przykład komendanta Rudolfa Hössa

    Manfred Deselaers

    Perspektywa sprawców

    przykład komendanta Rudolfa Hössa1

    Katolickie dzieciństwo (1900-1916)

    Rudolf Franz Ferdinand Höss urodził się 25 listopada 1901 roku w Baden-Baden. Miał dwie młodsze siostry. W roku 1906 rodzina przeniosła się do Mannheimu, gdzie Höss uczęszczał do szkoły podstawowej, a od roku 1910 do gimnazjum. Postacią dominującą w wychowaniu młodego Rudolfa był ojciec. Höss charakteryzuje go jako “człowieka zamkniętego w sobie, mało towarzyskiego, nie ujawniającego swych uczuć, zrównoważonego, bardzo uczciwego, o niezmiernie surowych zasadach etycznych, głęboko religijnego fanatycznego katolika”2. Złożył ślub religijny, zamierzając oddać swego syna do stanu kapłańskiego.

    Zerwanie ze środowiskiem rodzinnym (1916-1919)

    Kiedy w 1914 roku wybuchła wojna, Rudolf zgłosił się do Czerwonego Krzyża jako dobrowolny pomocnik. Zostanie żołnierzem stało się teraz jego jedyną wizją życiową. W roku 1916 spotkał w szpitalu rotmistrza, który pomógł mu dostać się do oddziału kawalerii z którym maił walczyć w Turcji.

    Następują teraz chyba decydujące lata zwrotu w życiu Rudolfa Hössa: “Wojna się skończyła. W jej wyniku zewnętrznie i wewnętrznie zmężniałem i stałem się dojrzałym mężczyzną. [...] Z trzęsącego się ze strachu chłopca, który uciekł spod opieki matki, jakim byłem podczas pierwszej potyczki, stałem się twardym, szorstkim żołnierzem”3.

    Nowy dom wśród kolegów w Korpusie Ochotniczym (1918-1923)

    Po zerwaniu z katolickim środowiskiem rodzinnym Höss zgłosił się do Wschodniopruskiego Korpusu Ochotniczego i znalazł się w formacji Rossbacha. W 1921 r. wystąpił z Kościoła. W listopadzie 1922 roku byli członkowie korpusu ochotniczego Rossbacha zorganizowali w Monachium spotkanie. Na tym zebraniu Hitler wygłosił mowę. "Po wysłuchaniu jej wpisałem się do partii, gdzie otrzymałem numer 3240”4 - relacjonuje później Höss.

    Więzienie i refleksja nad sobą (1923-1928)

    W 1923 roku zamordowany został przez ludzi z kręgu Hössa były nauczyciel nazwiskiem Walter Kadow. Höss i inni “Rossbachowcy”, wśród nich Martin Bormann, póżnejszy sekretarz Hitlera, zostali aresztowani, Höss skazany na dziesięć lat więzienia. Okres ten stał się dla niego czasem refleksji nad sobą. Poszukiwanie drogi życiowej zaprowadziło go do związku “Artamanów", z którym nawiązał kontakt zaraz po zwolnieniu z więzienia.

    U “Artamanów” (1929-1934)

    Co było tą nową treścią życia, którą Höss znalazł? Pragnął pomagać w odbudowie Niemiec - “w odbudowie, planowanej perspektywicznie z daleko sięgającymi celami. Chciałem osiedlić się na roli! W ciągu długich lat osamotnienia w mej celi uświadomiłem sobie, że dla mnie istniał tylko jeden cel, dla którego opłacało się walczyć i pracować - zdobyte własną pracą gospodarstwo rolne ze zdrową i dużą rodziną. To miało się stać treścią mego życia, jego celem”5.

    Związek Artamanów6 powstał w roku 1924. Pierwotnie jego celem było wyparcie polskich sezonowych robotników rolnych, którzy od lat stanowili dla właścicieli majątków ziemskich na wschodzie tanią siłę roboczą (w r. 1926 było ich tam około 130 tysięcy) i jakoby zagrażali żywiołowi niemieckiemu na tych terenach. Koncepcja “osadnictwa na Wschodzie” pozostawała też w związku z dążeniem do odzyskania terenów, które Niemcy utraciły w r. 1918 na rzecz odrodzonego państwa polskiego. Istotną cechą tego ruchu było silne podkreślanie waloru zdrowego życia na wsi w przeciwieństwie do niezdrowego życia miejskiego, połączone z surowym kodeksem moralnym. “Idealne znamiona każdego Artamana około roku 1925 przypominają ascezę mieszkających w klasztorze mnichów: «Dobrowolna surowość i bezwzględna abstynencja od alkoholu i nikotyny, czysty stosunek do drugiej płci... dobrowolne ubóstwo i prostota pośród przerafinowanego, zmaterializowanego świata»7; katalog ten powtarza się w kolejnych publikacjach ruchu Artamanów z niezmienną dobitnością”8. Do ruchu Artamanów należał Richard Walter Darré, w Trzeciej Rzeszy Reichsbauernführer i minister Rzeszy do spraw wyżywienia i rolnictwa. Propagował on jak nikt inny popularną później ideologię “krwi i ziemi” (Blut und Boden). W swoich pismach9 twierdził, że w przeciwieństwie do nomadycznego żydostwa rasa nordycka jest prawdziwym twórcą kultury europejskiej, chłop niemiecki stanowi sprężynę dziejów, uosabia istotę niemieckiego żywiołu i jest jedynym stróżem niemieckiej jedności10. Przez skojarzenie chłopstwa z krwią nordycką Artamani stali się nietolerancyjnymi rasistami, widzącymi wroga nie tylko w Słowianach, lecz szczególnie w Żydach. Żyd jawił się im po prostu jako symbol skorumpowanego miasta. Ponieważ Żydzi nie walczą o własny kraj, lecz “pasożytują” na krajach ich goszczących, nie tylko nie mogą być elementem zdrowym, lecz nawet niszczą kulturę owego kraju-gospodarza. Pojęcia “chłop” i “Żyd” są wzajemnie sprzeczne. Do ruchu Artamanów należał również Heinrich Himmler. U Artamanów znalazł Höss żonę, 21-letnią wówczas Hedwig Hensel, która wstąpiła do Związku, “opanowana takimi samymi ideałami”.

    Wstąpienie do SS (1933)

    Ideologicznym spadkobiercą ruchu Artamanów stało się SS. Wstąpienie do czynnej służby w SS było jakby drugą stroną tego samego światopoglądowego medalu: po jednej stronie “długofalowa odbudowa Niemiec”, po drugiej “walka przeciwko wrogom państwa”. Nie można Rudolfa Hössa zrozumieć, jeśli nie dostrzeże się jego głębokiego zakorzenienia w początkach “ruchu”. Wiąże się to w istotny sposób z jego stosunkiem do “dawnych kolegów” Martina Bormanna i Heinricha Himmlera, będących niemal jego rówieśnikami.

    Samoświadomość SS

    Niejako streszczając swoje życie, Rudolf Höss napisał pod koniec autobiografii: “Miałem dwie gwiazdy przewodnie, które nadawały kierunek memu życiu od chwili, gdy wróciłem jako mężczyzna z wojny, na którą poszedłem jako chłopiec z ławy szkolnej: moją ojczyznę, a później moją rodzinę.

    Moja bezgraniczna miłość do ojczyzny, moja narodowa świadomość zaprowadziła mnie do NSDAP i SS. Światopogląd narodowosocjalistyczny uważałem za jedynie właściwy dla narodu niemieckiego. SS była moim zdaniem najbardziej energicznym szermierzem tej idei pojmowania życia i jedynie ona była zdolna doprowadzić naród niemiecki do życia odpowiadającego jego naturze.

    Moja rodzina była moją drugą świętością. Jest ona dla mnie mocnym oparciem. Jej przyszłość była przedmiotem stałej mej troski, zagroda chłopska miała nam być domem. W naszych dzieciach widzieliśmy, moja żona i ja, cel naszego życia. Naszym zadaniem życiowym było zapewnienie im dobrego wychowania na przyszłość”11.

    Wiele wypowiedzi Hössa ukazuje wyraźnie, jaką quasi-religijną rolę odgrywał w jego życiu narodowosocjalistyczny światopogląd. Kilka kluczowe pseudo-religijne aspekty tej ideologii:

    Swastyka, jako symbol narodowego socjalizmu, była świadomym przeciwieństwem krzyża - symbolu chrześcijaństwa. Symbol słońca (koło u wozu), jako znak witalnej siły życiowej, miał zostać przeciwstawiony symbolowi śmierci, słabości i miłosierdzia. Niemiecka kultura miała powrócić do germańskiej, opartej na witalności filozofii natury sprzed czasów chrześcijańskich (a poprzez to odciąć się od wpływów żydowskich). Swastyka była symbolem ponownych narodzin Niemiec12.

    Według tej ideologii istnieje “Bóg” gdzieś jako stwórca świata i jego porządku, i jako zawarta w nim siła żywotna. Nie można jednak wejść z nim w osobową relację dialogiczną. Relacja względem niego powstaje przez uczestnictwo w walce o życie, która stanowi istotę stworzenia.

    Jest “wolą Bożą”, aby stworzenie zostało odtworzone zgodnie z “zasadą gatunków” i rozwinięte przez “wyhodowanie wyższej rasy ludzkiej”. “Naród wybrany” niemieckich Aryjczyków spełnia w tym procesie funkcję kierowniczą i uosabia prototyp prawdziwego człowieka.

    Polacy, Słowianie, jako "podludzie", mają być podporządkowani Niemcom i służyć. Żydzi, jako szkodliwa rasa, mają być wytępieni.

    Ponieważ nastąpił wielki nieporządek i dzieło stworzenia jest zagrożone, “Bóg” posłał swego “Mesjasza” - Hitlera, który przejmuje przywództwo w decydującej walce o uratowanie świata. Dlatego orędzie, jakie on i jego uczniowie głoszą, jest “ewangelią”13 - drogowskazem ku zbawieniu w ostatecznym zwycięstwie.

    Aby to orędzie zostało przyjęte i aby walka zakończyła się sukcesem, trzeba, by mógł on całkowicie polegać na elitarnym zastępie uczniów - zakonie SS.

    Absolutne posłuszeństwo Wodzowi jest zarazem absolutnym posłuszeństwem woli "Boga"; odpowiada ono najgłębszej sile żywotnej natury, którą można porównać z instynktem u zwierząt. Sumienie służy do tego, aby spontanicznie, bez żadnych oporów iść za tym głosem. Rozpropagowany przez chrześcijaństwo żydowski wynalazek sumienia, jak mówił Hitler14, który domaga się jednakowego szacunku dla wszystkich ludzi, hamuje konieczną walkę o byt. Prawdziwym głosem sumienia jest głos krwi, który znajduje wyraz w rozkazach Hitlera. Dlatego posłuszne uczestnictwo w tej walce znajduje oparcie w Opatrzności, jest elementem rozwoju najgłębszej istoty stworzenia.

    Walka ta ma po swojej stronie los i jest wspierana przez cuda, jakie ofiaruje życie. Toczy się ona przeciwko wszystkiemu, co się przeciwstawia temu porządkowi stworzenia. W sposób szczególny należy zwalczać “grzech pierworodny” polegający na zmieszaniu ras. Kiedy zostanie ona rozstrzygnięta, rodziny będą miały zapewnione zdrowe życie, a naród niemiecki - wieczne trwanie.

    Treść narodowosocjalistycznej ideologii sprowadza człowieka do poziomu zachowania zwierzęcego i odbiera mu wymiar człowieczeństwa, który wyraża się odpowiedzialnością i miłością w obliczu Drugiego. Z podobnego do Boga staje się podobnym do zwierzęcia. W miejsce pierwotnego zaufania do osobowego zewu deklarowane jest pierwotne zaufanie do biologistycznie pojmowanej natury. W miejsce miłości wchodzi krew jako “Sitz im Leben” łączności z “Bogiem”; z odpowiedzialności wobec nieskończonego roszczenia Drugiego staje się odpowiedzialność za utrzymanie rasy.

    Höss nie był ani teoretykiem, ani człowiekiem o usposobieniu emocjonalno-mitycznym, widać jednak wyraźnie, że jego zaangażowanie w ruchu czerpało swoją niesłychaną konsekwencję i siłę z tego właśnie idoliczno-religijnego podłoża. Nie zastanawiając się wiele nad szczegółami, wierzył on w ten obraz świata “jak w dogmat kościelny”: “Jako stary, fanatyczny narodowy socjalista przyjmowałem to jako fakt - tak samo jak katolik wierzy w swój kościelny dogmat. Była to po prostu prawda, której nie wolno było podważać; nie miałem co do tego żadnych wątpliwości”15.

    Ale i ta biologistyczna “religia” nie obywa się w praktyce bez wymiaru osobowego, który nigdy nie daje się całkowicie stłumić. Kiedy Höss miał wyrzuty sumienia, odczuwał to “niemal jak zdradę Führera”; wobec “Führera”, stanowiącego uosobienie “idei”, był za wszystko odpowiedzialny.

    Podobnie zła nie można tłumaczyć jedynie biologistycznie (“zmieszaniem krwi”); musi za nim być osobowa zła wola. Tę rolę osobowej podstawy zła przejmuje w ideologii narodowosocjalistycznej rasa żydowska, której jednocześnie odmawia się ludzkiej godności. W tym tkwi najgłębsza przyczyna tego, że ruch narodowosocjalistyczny z taką energią pracował nad jej zagładą. Ale to jest również przyczyną, że Höss nie potrafił wytłumaczyć, dlaczego wszystkiemu winien jest “Żyd”. Przytaczane przez niego argumenty mają charakter społeczno-polityczny, ale same w sobie nie tłumaczą “ostatecznej walki”. Była to “po prostu prawda”. Dlaczego właśnie Żydzi znaleźli się w tej roli uosobienia zła? Na to pytanie analiza biografii Rudolfa Hössa nie daje odpowiedzi16.

    Höss rzucił się w świat narodowosocjalistyczny całym swoim życiem, “ciałem i duszą”. Tutaj znalazł swoje “powołanie”, swoje “główne zadanie”.

    Komendant w Auschwitz (1940-1943/1944)

    To jego główne zadanie skupiało w sobie wszystko, co było dla niego ważne: ojczyznę (którą należało bronić przed “wrogami państwa”), rodzinę (stworzenie jej “mocnego gniazda rodzinnego”), wspólnotę w gronie kolegów i uznanie z ich strony, więź z “Opatrznością”. W tej walce chodziło Hössowi o zrealizowanie sensu swego życia. Dlatego był on od samego początku “całkowicie pochłonięty, a nawet opętany” tym swoim zadaniem. Pojawiające się trudności pobudzały tylko jego zapał: “Nie chciałem ulec, nie pozwalała mi na to moja ambicja. Widziałem jedynie moją pracę”17.

    Całe zachowanie Hössa jako komendanta obozu należy widzieć pod kątem tego opętania. Także krytyka jego przełożonych i podwładnych funkcjonariuszy SS nabierają znaczenia z perspektywy ideologicznej “ostatecznej walki”. Z tej też perspektywy trzeba widzieć jego stosunek (brak stosunku) do więźniów, łącznie z brakiem sadystycznych zachowań przy jednoczesnym zimnym wyrachowaniu. Nawet (daleko idąca) rezygnacja z osobistego wzbogacenia i “idylliczne” życie rodzinne w bezpośrednim sąsiedztwie obozu wkomponowują się dobrze w ten obraz.


    Höss powiedział o zadaniu zagłady Żydów: “I kiedy Himmler wezwał mnie do siebie, przyjąłem to polecenie jako coś, co już uprzednio zaakceptowałem - nie tylko ja, lecz każdy. Uważałem to za absolutnie słuszne, chociaż ten rozkaz mógł wstrząsnąć najbardziej silnymi i bezwzględnymi ludźmi [...] i chociaż chwilowo się przeraziłem [...] przecież wszystko tak dokładnie zgadzało się z tym, co mi od lat głoszono. Sam problem, zniszczenie Żydostwa, nie był nowy - tylko świadomość, że to właśnie ja miałem być tym, który je realizuje, trwożyła mnie początkowo. Kiedy jednak otrzymałem jednoznaczny bezpośredni rozkaz, a do tego dodatkowe objaśnienie - nie pozostawało nic innego, jak go wykonać”18.

    Podczas procesu w Warszawie prokurator Tadeusz Cyprian zapytał go: “Czy oskarżony, pełniąc tę funkcję wyniszczania ludzi, uważał, że to jest zgodne z zasadami sumienia?” - “W tym czasie, kiedy ten rozkaz otrzymałem, i w pierwszym okresie tej akcji nie zastanawiałem się nad tym. Miałem rozkaz, a rozkaz i uzasadnienie tego rozkazu, dane mi przez Himmlera, były dla mnie miarodajne”. - “I nigdy oskarżony nie miał wyrzutów sumienia?” - “Później tak”. - “Kiedy?” - “Kiedy napływały te wielkie transporty, kiedy trzeba było codziennie masowo niszczyć zwłaszcza kobiety. Wtedy każdy, kto brał w tym udział, miał uczucie: Czy to jest potrzebne?”19.

    Jeśli nawet z zewnątrz wyglądało to inaczej, to wewnętrznie trudno było Hössowi uporać się z tymi rozterkami: “Często zdarzało się, że podczas pobytu w domu wracałem nagle myślami do jakiegoś szczegółu akcji eksterminacyjnej. Musiałem wówczas wychodzić z domu. Nie mogłem wytrzymać w serdecznej atmosferze rodzinnej. Często, gdy widziałem szczęśliwie bawiące się nasze dzieci, jak szczęśliwa jest moja żona z najmłodszą córeczką, nachodziły mnie myśli: jak długo będzie trwać jeszcze nasze szczęście? [...] Gdy widziało się kobiety z dziećmi idące do komór gazowych, mimo woli myślało się o własnej rodzinie. Od chwili rozpoczęcia akcji masowej zagłady nie zaznałem w Oświęcimiu nigdy szczęścia. Byłem z siebie niezadowolony”20.

    Klęska (1945-46) i nawrócenie (1947)

    Po klęsce III Rzeszy Höss ukrył się pod fałszywym nazwiskiem Franz Lang. Dnia 11 marca 1946 roku został aresztowany przez angielską Field Security Police. Od samego początku Rudolf Höss okazywał gotowość do złożenia zeznań i uznawał swoją odpowiedzialność jako komendant obozu koncentracyjnego Auschwitz. Wśród zbrodniarzy wojennych wysokiego szczebla Höss z tą swoją gotowością i rezygnacją ze zrzucania całej odpowiedzialności na innych stanowił rzadki wyjątek.

    Rozprawa główna przeciwko Rudolfowi Hössowi rozpoczęła się 3 marca 1947 r. w Warszawie i kończyła się 2 kwietnia wyrokiem śmierci. Höss został stracony 16 kwietnia 1947 r. na terenie byłego obozu Auschwitz.

    Wcześniej Höss napisał w lutym 1947 roku w więzieniu w Krakowie wspomienia autobiograficzne Moja dusza. Rozwój, życie i przeżycia. Stwierdza w nich pod koniec: “Jeśli chodzi o pojmowanie życia, pozostałem nadal narodowym socjalistą”. To się jednak zmieniło. Zerwał wreszcie ostatecznie z ideologią narodowosocjalistyczną.

    Höss zaraz po przywiezieniu go do więzienia w Wadowicach poprosił o spotkanie z księdzem katolickim. Dnia 10 kwietnia tego roku o. Lohn odbył z Hössem wielogodzinną rozmowę, po której Höss złożył katolickie wyznanie wiary, powracając w ten sposób oficjalnie na łono Kościoła, i wyspowiadał się.

    Potem sporządził z własnej inicjatywy “oświadczenie” i wręczył prokuratorowi w celu opublikowania: “Sumienie zmusza mnie do złożenia jeszcze następującego oświadczenia: W osamotnieniu więziennym doszedłem do gorzkiego zrozumienia, jak ciężkie popełniłem na ludzkości zbrodnie. Jako komendant obozu zagłady w Oświęcimiu urzeczywistniałem część straszliwych planów «Trzeciej Rzeszy» - ludobójstwa. W ten sposób wyrządziłem ludzkości i człowieczeństwu najcięższe szkody. Szczególnie narodowi polskiemu zgotowałem niewysłowione cierpienia. Za odpowiedzialność moją płacę życiem. Oby mi Bóg wybaczył kiedyś moje czyny. Naród polski proszę o przebaczenie. Dopiero w polskich więzieniach poznałem, co to jest człowiecieństwo. Mimo wszystko, co się stało, traktowano mnie po ludzku, czego nigdy bym się nie spodziewał i co mnie najgłębiej zawstydzało. Oby obecne ujawnienia i stwierdzenia tych potwornych zbrodni przeciwko człowieczeństwu i ludzkości doprowadziły do zapobieżenia na całą przyszłość powstawaniu założeń, mogących stać się podłożem tego rodzaju okropności. Rudolf Franz Ferdinand Höss, Wadowice, 12 kwietnia 1947”21. Höss po raz pierwszy uznał tutaj swoją odpowiedzialność za to, co się działo w Auschwitz, nie tylko w sensie prawnym (jako komendant obozu), ale także moralnym. Jakkolwiek oświadczenie to wywiera duże wrażenie, to jednak widać wyraźnie, że nie może ono stanowić ostatniego kroku. Zwłaszcza wobec narodu żydowskiego oraz wszystkich innych ofiar nie wyraża ono skruchy i prośby o przebaczenie.

    W tym kontekscie kilka uwag na temat spowiedzi Hoessa. Przystąpienie do Kościoła katolickiego i spowiedź nie wymagają, aby dany człowiek był doskonały. Wymagają natomiast, aby pragnął on żyć w relacji z Bogiem, jest więc początkiem nowej drogi, która może być daleka. Boże spojrzenie jest pełne miłości, ale także pełne prawdomówności. Höss nie może już zrozumieć siebie bez swej nieskończonej odpowiedzialności wobec ofiar. Kościół nie może się uchylić od swojej odpowiedzialności wobec ofiar. Pojednanie indywidualnego grzesznika z Bogiem można należycie zrozumieć jedynie jako wyraz wiary, że Bóg żadnemu grzesznikowi nie uniemożliwia nawrócenia. Posługę indywidualnego kapłana trzeba widzieć w kontekście posługi całego Kościoła, który ma być znakiem i narzędziem jedności całego rodzaju ludzkiego. Wynikające z Bożego miłosierdzia pochylenie się nad sprawcą zawiera w sobie pochylenie się nad ofiarami. Sakrament spowiedzi oznacza również, że Kościół przyjmuje na siebie współodpowiedzialność, jaka wynika ze skutków grzechów Rudolfa Hössa, i że pragnie kontynuować w duchu miłości i pokuty to, co tutaj na ziemi pozostaje jeszcze do zrobienia w dziedzinie pracy nad pojednaniem. W jaki sposób możliwe jest tu uzdrowienie, jak może zostać usunięte napięcie między nieskończonym miłosierdziem Boga a Jego absolutną sprawiedliwością, nie jest to po ludzku wyobrażalne. Pozostaje niepojęta tajemnica zła - mysterium iniquitatis. Ale pozostaje też Boża miłość jako niepojęta tajemnica i wiara w jej zwycięstwo.


    [1] Szerzej na ten temat: Deselaers Manfred, Bóg a zło - w świetle biografii i wypowiedzi Rudolfa Hössa komendanta Auschwitz. Kraków 1999.

    2 Stanisław Batawia, Rudolf Höss, komendant obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, w: „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” VII (1951), s. 28.

    3 Autobiografia Rudolfa Hössa, komendanta obozu oświęcimskiego, przeł. W. Grzymski, Warszawa 1990, s. 40.

    4 Akta Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu (APMO) Proces Hössa 21,22. Wstąpienie do NSDAP: 21.11.1922.

    5 Autobiografia, s. 60.

    6 Poniżej opieram się na studium M.H. Katera, Die Artamanen - Völkische Jugend in der Weimarer Republik, w: “Historische Zeitschrift” 213 (1971), s. 576-638.

    7 “Artamanenheft”, s. 7.

    8 Kater, Die Artamanen, s. 602 n.

    9 Das Bauerntum als Lebensquell der nordischen Rasse (1928); Um Blut und Boden (1929); Neuadel aus Blut und Boden (1930).

    10 Według: R. Wistrich, Wer war wer im Dritten Reich?, München 1983, s. 59.

    11 Autobiografia, s. 176 n.

    12 A.Rosen­berg, Das Wesensgefüge des Natio­nalsozialismus, München 1933.

    13 Autobiografia, s. 169.

    14 Por. H. Rauschning, Gespräche mit Hitler, Zürich/New York 1940, s. 190.

    15 G.M. Gilbert, Nürnberger Tagebuch. Frankfurt a.M. ²1963, s. 260.

    16 Pozostaje to jednym z najbardziej niepokojących pytań “po Auschwitz”, właśnie dlatego że dotyka wymiaru religijnego. Obok bezpośredniej refleksji teologicznej pozostaje jeszcze rachunek sumienia w odniesieniu do praktycznej postaci kultury chrześcijańskiej, która kształtowała świadomość ludzi w stosunku do judaizmu.

    17 Autobiografia, s. 108.

    18 Gilbert, Tagebuch, s. 260 n.

    19 APMO Proces Hössa 23, 127n.

    20 Tamże, s. 152n.

    21 W: „Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce” VII (1951), s. 222.



    Opublikowane w:

    Dialog u progu Auschwitz. Kraków 2002.


Krakowska Fundacja
Centrum Dialogu i Modlitwy
w Oświęcimiu
ul. M. Kolbego 1, 32-602 Oświęcim

tel.: +48 (33) 843 10 00
tel.: +48 (33) 843 08 88
fax: +48 (33) 843 10 01

Education Department: education@cdim.pl
Reception: reception@cdim.pl

GPS: 50.022956°N, 19.19906°E


Realization: Wdesk
2017 - 2020 © Centre for Dialogue and Prayer in Oświęcim Polityka cookies
Ten serwis, podobnie jak większość stron internetowych wykorzystuje pliki cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i zmianie ustawień cookie w przeglądarce. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. | Polityka cookies